La felicidad- Steve Cutts

सध्या स्टीव्ह कट्स ( Steve Cutts ) ह्याची एक शॉर्ट फिल्म सध्या खूप गाजते आहे. ” La felicidad” म्हणजेच हॅपीनेस ह्या नावाची. अवघ्या चार मिनिटांची हि ऍनिमेशन फिल्म. स्टीव्ह कट्स चं वैशिष्ट्य हे कि तो साधारण १९४० ते ५० च्या काळात ब्लॅक अँड व्हाईट ऍनिमेशन द्वारे कुठेही उपदेशात्मक डोस न पाजता प्रेक्षकांच्या सेन्सिबिलिटीवर विश्वास ठेवून तीन चार मिनिटात खूप काही सांगून जातो. त्याच्या ह्या आधीच्या शॉर्ट फिल्म्स देखील अतिशय सुंदर आणि गहिऱ्या आहेत. पण हि हॅपिनेस नावाची फिल्म खूप अंतर्मुख करून जाते.

रॅट रेस मध्ये धावणाऱ्या एका उंदराची हि गोष्ट. जो आनंदाच्या शोधात आहे. जो हजारोंच्या गर्दीतला एक सरळ मार्गी पांथस्थ. आनंद मिळवण्यासाठी हा भौतिक जगात ज्या ज्या गोष्टींचा आपल्या वर मारा केला जातो त्या त्या सर्व गोष्टी हा करून पाहतो. अगदी महागड्या वस्तू, सेल ची लेबलं लावलेली भरगच्च मॉल्स, पंचतारांकित हॉटेलं, चमचमीत महागडी दारू, हायफाय गाड्या, मन बूस्ट करणारे औषधं पण सरतेशेवटी आनंद गवसतो का त्याला? उत्तर आपल्याला माहित असतंच.. पण शेवट खुप छान केला आहे. तो इथे सांगत नाही. मी जे इंटरप्रेट केलं ते असं कि ह्या सगळ्याचा शेवट शेवटी पैसे कमवण्यावरच होतो आणि एकदा का आपण ह्या चक्रात अडकलो कि आपणही ह्या रॅट रेस चा हिस्सा बनून जातोच.

आनंद मिळवणं हा हेका हे खरंतर अगदी जन्मपल्यापासून आपल्यात नसतो. खरंतर लहान पण म्हणजे शिशु अवस्था हि आलेला क्षण जगणं एवढंच आपण करतो. जसं जसं आपण कळते होतो तेंव्हा हे आनंद मिळवणं ह्याचं कंडिशनिंग कळत – नकळत आपल्यावर होत जातं. मग पुढे पुढे जसं जसं वय वाढत जातं आनंदी राहण्याचं प्रेशर वाढतंच जातं. आपल्या आजूबाजूच्यांना, घरच्यांना, कामाच्या ठिकाणी, मित्र – मैत्रिणींमध्ये, मुलांबरोबर, सोशल मीडियावर अगदी सगळीकडे आपण किती आनंदी आहोत, खुश आहोत हे भासवण्यात सगळं आयुष्य खर्ची पडायला लागतं. नुसतं आनंदी असून भागत नाही , ते भासवणं.. सगळ्या जग्गाला ते ओरडून ओरडून सांगणं हे सगळं नितांत गरजेचं होऊन बसलं आहे. पण सगळ्यात महत्वाचं म्हणजे आनंद कशात आहे नक्की? प्रत्येकाची उत्तरं वेगळी असू शकतात. काही म्हणतील मस्त घरच्यांबरोबर जेवणात, मुलांबरोबर खेळण्यात, मित्रांबरोबर गप्पा मारण्यात, पिण्यात, पिक्चर बघण्यात, पुस्तकं वाचण्यात, एखाद्या कलेत रंगण्यात, लिहिण्यात, पैसे कमावण्यात, दागिने जमवण्यात, स्वयंपाक करण्यात, साड्या नेसण्यात, फेसबुक वर लाईक्स मिळवण्यात… अनंत लोकं,अनंत गोष्टी..

पण इथेच सर्व झोल आहे असं मला वाटतं. कारण आनंदाचा हव्यास कशासाठी? आनंद हा प्रायमरी गोल असूच शकत नाही मुळी! कारण ती काही मिळवण्याची गोष्ट नाही . जेंव्हा मी कॉलेज मध्ये मुलांना शिकवते तेंव्हा नेहेमी सांगते कि मार्क मिळवण्यासाठी अभ्यास करू नका. काहीतरी नवीन शिकायला मिळतंय म्हणून अभ्यास करा. गोल ओरिएंटेड एफर्टस हे भौतिक गोष्टी मिळवण्यासाठी करायचे असतात. ते शॉर्ट टर्म साठी ठीक आहेत. पण लॉन्ग टर्म साठी त्याचा फायदा होत नाही. आणि म्हणूनच कित्येक विद्यार्थी मार्क्स चांगले असूनही करियर मध्ये फार पुढे जाऊ शकत नाहीत कारण त्यांचा शॉर्ट टर्म गोल होता मार्क्स मिळवणे, विषय समजून घेणे हा नाही. तसंच काहीसं आनंदाचं आहे असं मला वाटतं. आनंद हा आपल्या कृतींचा, आयुष्याचा बायप्रॉडकट् आहे. सेकेंडरी गोल म्हणा हवं तर! आनंदासाठी एखादी गोष्ट मनापासून करणं आणि एखादी गोष्ट करून आनंद मिळणं ह्यात फार फरक आहे. कारण आपलं मन चलाख असतं. त्या आनंदाची सवय व्हायला वेळ लागत नाही. आणि मग आपल्याला ती गोष्ट खरंच करायची आहे का नाही हा विचार मन करत नाही. ते फक्त धावतं त्या आनंदाच्या मागे. आणि मग आपण साखळीत अडकून बसतो. गोष्ट मनापासून करणं हे मुख्य उद्दिष्ट लयाला जातं आणि हळूहळू सर्व मेकॅनिकल होत जातं.

मुळात आनंद ,सुख ह्या मिळवायच्या गोष्टी आहेत का? आजच्या फास्ट फॉरवर्ड आयुष्यात वीकेंड ला मित्रांबरोबर केलेला कल्ला, भटकायला गेलो कि तिथले क्लिकलेले फोटू, खायला गेलो कि त्याचा आस्वाद घेण्याआधी ते कॅमेऱ्यामध्ये कॅप्चर करण्याची घाई आणि सोशल मीडियावर आपण किती फेमस किंवा सुंदर किंवा प्रतिभाशाली आहोत हे दाखवण्यासाठी वेळपडल्यास दुसऱ्यावर शिंतोडे उडवायला मागे पुढे न पाहता आनंदाच्या शोधात असणारी आपली जमात! जर आनंद मिळवणं इतकं सोप्प असतं तर मग असं करून होतो का आपण आनंदी आणि सुखी? नुसतं फीलिंग हॅपी असं टाकून आनंद मिळवता आला असता तर मग सगळेच आनंदात डुबक्या नसते का मारत? आनंद , सुख ह्या अनुभूती आहेत. त्या मिळवायच्या गोष्टी नाहीत. आणि प्रत्येक वेळेस आनंदी असलंच पाहिजे असंही गरजेचं थोडीये! अरे दुःख , वेदना ह्याही पाहिजेच. जसं आनंदाने हुरळून जायला नको तसं दुःखाने मोडूनही जायला नको इतकंच.

वर्ष सरतंय, नवीन वर्ष येऊ पाहतंय. सो ह्या वर्षी आनंदाच्या मागे धावणं बंद करून बघू यात का? कायम आनंदी, सुखी, मस्त, परफेक्ट,कुल,ऑसम हे असले टॅग लावून जगायचं प्रेशर बाजूला सारून आत्ता ह्या क्षणी जगता येतंय का हे बघायला काय हरकत आहे?
शेवटी साहिर म्हणतो तसं “गम और खुशी में फर्क न महसूस हो जहाँ, मैं दिल को उस मुकाम पै लाता चला गया”….. बघूया जमतंय का?

सानिया भालेराव
११/१२/२०१७

Advertisements
Posted in La felicidad- happiness! | Tagged , , , | Leave a comment

मला (बि)घडवणारे लेखक ७ – सानिया

मला माझं नाव लहानपणापासूनच फार आवडायचं. तसं सगळ्यांनाच आवडतं पण साधारण ८० च्या दशकात सानिया हे नाव फार प्रचलित नव्हतं. माझं नाव सानिया नावाच्या लेखिकेवरून ठेवलं आहे हे बाबांनी लहान असताना सांगितलं होतं आणि त्याच क्षणी हि सानिया खूप कोणीतरी मस्त लिहिणारी असणार असं मी आधीच ठरवून टाकलं होतं. वि वा शिरवाडकर, नेमाडे, पुलं, प्र के अत्रे , विश्वास पाटील, विजय तेंडुलकर, अरुण साधू ,शिवाजी सावंत, रणजित देसाई ,वि. सं. खांडेकर, व्यंकटेश माडगूळकर ह्यांच्या गराड्यात एके दिवशी बाबांनी सानिया चं एक पुस्तक आणून दिलं… शोध! मला वाटतं माझं वय असेल तेंव्हा जवळपास पंधरा…. एक तर माझ्या नावाची लेखिका… जर हिने चांगलं लिहिलं नाही तर आपली काय इज्जत राहणार हा त्या वेळेस मला पडलेला गहन प्रश्न ( 🙂 )… पुस्तक जरा काळजीतच वाचायला घेतलं आणि जेंव्हा संपवून बाजूला ठेवलं तेंव्हा बाबाला एक कडकडून मिठीच मारली. त्या दिवसापासून मला माझं नाव अतिशय आवडायला लागलं… आणि तेही सानियाच्या लिखाणामुळे. त्यानंतर बऱ्याच लेखिका वाचल्या .. मंगला गोडबोले, आशा बगे, मेघना पेठे, गौरी. अमृता, महाश्वेतादेवी पण का कोण जाणे सानिया मनात घर करून बसली ती कायमचीच. पंधराव्या वर्षी सानियाच्या लिखाणाचा बराच प्रभाव माझ्यावर पडला. तिची होती तेवढी सगळी पुस्तकं वाचून काढली. सानियाचं लेखन हे काळाच्या पुढचं होतं असं मला नेहेमीच वाटत आलं आहे.

कथासंग्रह शोध, प्रतीती,अशी वेळ,खिडक्या,दिशा घराच्या (त्यानंतर),ओळख (आपण आपले),भूमिका,बलम,प्रयाण,परिणाम,ओमियागे…कादंबऱ्या स्थलांतर,आवर्तन,अवकाश आणि वाटा आणि मुक्काम व प्रवास हे त्यांचे लिखाण. त्यांच्या कथांबद्दल लिहायला बसले तर १०० पानंही कमी पडतील इतकं प्रभावी लेखन आहे त्यांचं. त्यांच्या लिखाणातून मला काय सापडलं हे मात्र लिहिणं गरजेचं वाटतं मला.

मी आजवर बऱ्याच स्त्री लेखिका वाचल्या आहेत. मुळात लेखक आणि लेखिका असा भेद मला आवडतंच नाही. स्त्री असो वा पुरुष जो लिहितो तो लेखक मग त्यात जेंडर कशाला आणायचं? असो. तर आजवर वाचलेल्या लेखिकां मध्ये सानिया माझ्या सगळ्यात आवडत्या. जेंव्हा त्यांनी लिहायला सुरवात केली तेंव्हा एका रशियन मॅगझीन मध्ये त्यांना सानिया हे नाव दिसलं आणि त्यांनी ते टोपण नाव म्हणून निवडलं. कोणत्याही आडनावा शिवाय , जात धर्म ह्या पलीकडे जाऊन लिखाण करू इच्छिणाऱ्या सानिया ह्यांनी कथा हा लेखनप्रकार लिहिण्यास सुरवात केली. मनात येणाऱ्या गोष्टी कथा म्हणून रचायच्या… इतकी साधी सरळ कल्पना त्यांच्या डोक्यात होती. सत्यकथा, मौज ह्या मासिकांमध्ये त्यांच्या सुरवातीच्या कथा प्रसिद्ध झाल्या. मग हळूहळू त्यांचे कथासंग्रह आणि कादंबऱ्या ( दीर्घ कथा ) प्रकाशित होत गेल्या. खरं बघायला गेलं तर लौकिकार्थाने त्यांचं लिखाण फार नाहीये पण जे काही त्यांनी लिहिलं ते केवळ अप्रतिम.

एखादी गोष्ट एकाच बाजूने सांगितली कि आपण फक्त एकतर्फी विचार करतो. त्या गोष्टी मध्ये असलेल्या प्रत्येक पात्राची आपली अशी बाजू असतेच. खरं आणि खोटं ह्या पलीकडेही कित्येक गोष्टी असतात. मला जशी माझी बाजू खरी वाटते तसंच नात्यातल्या दुसऱ्या व्यक्तीला तिची बाजू खरी वाटणार. जेव्हा आपण पहिल्या व्यक्तीच्या दृष्टीकोनातून कथा ऐकतो तेंव्हा तिच्या बद्दल आपल्याला सहानुभूती, माया वाटते आणि जेव्हा तीच गोष्ट दुसऱ्या व्यक्तीच्या दृष्टीकोनातून पाहतो , ऐकतो तेंव्हा तिची बाजू आपल्याला समजते. नात्यातल्या कित्येक गोष्टी ह्या म्हूणनच चूक – बरोबर , काळं – पांढरं ह्या पलीकडच्या असतात. आणि अश्या दोन्हीही बाजुंनी विचार करण्याची आणि गोष्ट मांडण्याची सानिया यांची हातोटी केवळ विलक्षण. त्यांच्या सगळ्याच कथांमध्ये कोणी एक व्हिक्टीम नसतो. एकवरच अन्याय होतोय, त्याचा बळी जातोय असं कुठेही त्या सुचवत नाहीत. प्रत्येकाला आपली अशी एक बाजू असतेच. प्रत्येक नात्यामध्ये असतेच. आणि हि बाजू सानिया फक्त नवरा – बायकोच्या किंवा प्रियकर – प्रेयसीच्या नाही तर आई – मुलीच्या, बहीण – भावाच्या, मामा – भाची अश्या अनेक नाते संबंधांमध्ये त्या मांडतात. मुळात कोणत्याही नात्यामध्ये मतभेद झाल्यास प्रत्येकाची अशी बाजू असते, प्रत्येकाला आपलीच बाजू त्या वेळी योग्य वाटते आणि कालांतराने का होईना पुलाखालून पाणी गेल्यावर जर थोडी परिपक्वता , सामंजस्य आलं तर दुसऱ्या व्यक्तीची बाजूदेखील आपल्याला समजू शकते. म्हणजे ती योग्य वाटणार नाहीही कदाचित पण आपण त्या व्यक्तीची बाजू समजावून घेऊ शकू आणि एक माणूस म्हणून त्याचं अस्तित्व मान्य करू शकू आणि हि थीम सानियाच्या बऱ्याचश्या कथांमध्ये आढळते.

फार कमी शब्दात खूप काही गहिरं भाष्य करणारं त्यांचं लिखाण केवळ लाजवाब. नाते – संबंधांवर तर फार तरल आणि सुरेख लिहितात त्या. रूढार्थाने स्त्रीवादी लिखाण त्यांनी कधीच केलं नाही. म्हणजे एक तर स्त्री गरीब , बिच्चारी , कुठलाच आसरा नसलेली किंवा मग अगदीच झेंडे फडकावणारी, सिगारेटी फुंकून, दारू पिऊन , सेक्स बाबत स्वैर विचार करणारी अश्याच दोन टोकाच्या साधारण स्त्रीया दाखवल्या जातात. सानिया ह्यांच्या कथेतल्या नायिका ह्या मुळात समजूतदार, स्वतंत्र विचार करू शकणाऱ्या, सेन्सिटिव्ह आणि सर्वात महत्वाचं म्हणजे धीराच्या आणि मानसिक आणि शारिरीक दृष्टया स्वतंत्र आहेत. हि फार मोठी जमेची बाजू. दुसऱ्याच्या जीवावर स्त्रीवादाचे झेंडे फडकावण्याऱ्या नायिका त्यांनी कधीच उभारल्या नाहीत. आणि काही कथांमध्ये ज्या नायिका फार स्वतंत्र नाहीत त्यांनी आयुष्याशी तडजोड केली आहे पण कुठेही अन्यायाला बळी पडून नाही. असं लिहिणं आणि मांडणं तेही त्या वेळी म्हणजे जरा चौकटी बाहेरचंच. आणि असंही नाही कि त्यांनी फक्त नात्यामध्ये बाईचीच बाजू मांडली आहे. त्यांनी नवऱ्याची, जोडीदाराचीही बाजू सुद्धा मांडली आहे. त्यामुळे फार लवकर मला एक गोष्ट समजून चुकली कि कोणत्याही नात्यामध्ये फक्त एकाची बाजू कधीच नसते आणि सानिया त्यांच्या कथेतल्या नायिकेला एक माणूस म्हणून समोर आणतात… चांगल्या आणि वाईट गुणांसकट.

कुठल्याही गोष्टीमध्ये शेवटाला त्या सहसा कोणत्याही ठाम निष्कर्षाला येऊन पोहोचत नाहीत. हि मला आवडणारी अजून एक गोष्ट. कित्येकदा आपल्याला गोष्टीचा शेवट मग तो अगदी काहीही असो … तो व्हावा अशी फार इच्छा असते. काहीतरी कन्क्लुजन निघणं अपेक्षित असतंच. पण सानिया शेवट धूसर ठेवतात. वाचकांच्या आकलन शक्तीवर, सजगतेवर, संवेदनशीलतेवर त्या कित्येक गोष्टी सोडून देतात. एक लेखक म्हणून ह्याहून अवघड गोष्ट असूच शकत नाही असं मला वाटतं. कारण लेखक म्हणून पात्र घडवताना तो स्वतः कित्येकदा आपली मतं वाचकांवर थोपवण्याचा प्रयत्न करत असतो आणि शेवट करणं हा तर लेखकाचा हक्कचं. पण सानिया तसं करत नाहीत. मला वाटतं आपल्या आयुष्यात देखील हे सूत्र आपण अवलंबवलं पाहिजे. कोणत्याही नात्यामध्ये, मदभेदांमध्ये ताबडतोब निष्कर्ष काढून आपण मोकळे होतो. अमुक एक चूक , तमुक एक बरोबर. ह्याने असं केलं म्हणून मी असं केलं असं म्हणून आपण आपल्या चुकांचे समर्थन देतो. मॉडर्न, लिबरल अशी लेबलं स्वतःवर लावून हवं तसं वागण्यासाठी स्वतःला मोकळीक देतो आणि वाहवत जातो. नातं तोडणं फार सोपी गोष्ट आहे पण त्या पलीकडे जाऊनही काही गोष्टी असतात. प्रत्येक बाईने बंडखोरी केली तरंच ती खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र होईल, ती सेक्स बद्दल , शारीरिक गरजांबद्दल उघडपणे बोलली तरंच ती लिबरल, कोणतीही तडजोड न करता राहिली तरंच ती मोकळी अश्या तद्दन भंपक समजुतीच्या पलीकडे जाऊन लिहिणाऱ्या सानिया सारख्या लेखिका फारच विरळा. आणि सानिया आवडयाचं हेही फार मोठं कारण. नात्यांमध्ये तडजोड करावीच लागते फक्त जर प्रेम असेल तर ती तडजोड वाटत नाही. पटलं नाही कि दे सोडून,आपला इगो नात्यापेक्षा मोठा करून बसणाऱ्या, केवळ शारीरिक सुखासाठी नात्यांची धरसोड करणाऱ्या, बाईपणाचा कमीपणा घेऊन आपलं दुःख कुरवाळत बसणाऱ्या,स्वतःला असहाय समजणाऱ्या नायिका त्यांच्या कथांमध्ये नाहीतच.

“स्वातंत्र्य” ह्या शब्दाचा खरा अर्थ लागतो ते त्यांच्या कथा वाचल्यावर. ह्या शब्दला फार रोमँटसाईझ केलं जातं आपल्याकडे. विशेषतः बाईच्या बाबतीत . प्रत्येक स्त्रीला हवीहवीशी वाटणारी हि गोष्ट. आपल्याला स्वतंत्र अस्तित्व असावं , स्वातंत्र्य असावं असं कित्येक स्रियांना वाटतं पण त्या स्वातंत्र्याची किंमत चुकवावी लागते हे त्यातल्या किती जणींना माहित असतं आणि त्यांची तयारी असते? आपल्याला हवं तसं जगताना आपण आपल्या अगदी जवळच्या लोंकाना दुखवून जेंव्हा एखादं पाऊल उचलतो त्यानंतर होणारा मनस्ताप, त्रास सोसायची तयारी लागते मनाची. आपल्या मनाप्रमाणे जगणाऱ्या, लोकांची , समाजाची भीड न बाळगणाऱ्या, चौकटी बाहेर जगणाऱ्या, प्रवाहा विरुद्ध पोहोणाऱ्या बायकांना ( आणि पुरूषांना सुद्धा) तत्याची जबरदस्त किंमत मोजावीच लागते. स्वतःच्या अटींवर जगताना दुसऱ्या कोणाकडून आधाराची अपेक्षा करायची नसतेच मुळी! आपण स्वतः मानसिक , शारीरिक दृष्ट्या इतके सक्षम आहोत हा हे तपासून घेणं फार महत्वाचं. सगळ्या गोष्टी मिळू शकत नाहीतच. कशासाठी तरी कशावर पाणी सोडवच लागतं आणि कशावर पाणी सोडायची आपली कुवत आहे हे प्रत्येकाने पडताळून पाहायचं असतं . स्वातंत्र्याचे झेंडे मिरवणं इतकी सोप्पी गोष्ट नसतेच. खरं स्वातंत्र्य म्हणजे काही स्वैराचार नव्हे, आपली मात पटवून देण्यासाठी केलेला आततायी पणा हि नव्हे, नाती प्रेम झिडकारून जगणंही नव्हे आणि केवळ मनाच्या आणि शरीराच्या गरजा पुरवणं नव्हे. स्वातंत्र्य ह्या पलीकडचं आहे. आणि हे सानिया फार सुरेख पद्धतीने त्यांच्या कथांमधून दर्शवतात.

सानिया, खरंतर मी खऱ्या अर्थाने (बि)घडले ते तुमच्या मुळेच…. एक स्त्री म्हणून आणि एक व्यक्ती म्हणूनही. कित्येक अनसेड गोष्टी तुमच्या कथांमधून उमजत गेल्या. माझं नांव माझ्या बाबाने तुमच्या वरून ठेवलं हि माझ्यासाठी फार मोठी गोष्ट आहे. अण्णांमुळेकित्येक लेखकांना भेटता आलं पण माझ्या आवडत्या सानियाला मात्र मी भेटू शकले नाही. तुम्हाला एकदा तरी भेटण्याची माझी इच्छा अपूर्णच आहे अजूनही. तुमचा हात हातात घेऊन तुम्हाला सांगायचं आहे कि व्यक्ती म्हणून परिपक्वता आणि नातेसंबंधातली समाज मला तुमच्या लिखाणामुळे आली. नात्यांमधलं वास्तव फार लवकर समजलं आणि त्यामुळे एकूणच नात्यांकडून माफक अपेक्षा राहिल्या. चूक आणि बरोबर ह्यांच्या पलीकडे नाती असतात हे समजलं आणि सगळ्यात महत्वाचं म्हणजे दुसऱ्याच्या जीवावर स्वतःच्या स्वातंत्र्याची स्वप्न बघायची नसतात त्यासाठी स्वतःच स्वतःला आधार द्यायचा असतो आणि दुसऱ्याच्या खांद्यावर बंदूक ठेवून गोळ्या झाडायच्या नसतात हे उमगलं. मला माझं नाव दिल्याबद्दल आणि एक स्वतंत्र व्यक्ती बनवल्या बद्दल तुमचे खूप खूप आभार आणि तुमच्या लेखणीला सलाम!23472841_10214475371461054_56784634246624701_n

Posted in मला (बि)घडवणारे लेखक | Leave a comment

मला (बि)घडवणारे लेखक ६ – जॉर्ज आर आर मार्टिन

एक लेखक एपिक फँटसी लिहायला घेतो काय, सुरवातीला तीन खंडात पूर्ण होणाऱ्या पुस्तकाचे पाच खंड होतात काय, २० ते २२ वर्ष तो लेखक त्याच कथानकात नवीन नवीन पात्र आणतो काय , कथा गुंफत जातो काय आणि सुरवातीला लिहिलेले तीन खंड फार लोकप्रिय न होता जेंव्हा चौथा खंड निघतो तेंव्हा लोकं त्याला डोक्यावर घेतात काय आणि दहा ते बारा वर्ष ज्या पुस्तकांना कोणी हिंग लावून विचारलं नाही त्यावर संपूर्ण जगात लोकप्रिय होणारी टेलिव्हिजन सिरीज बनते काय आणि वयाच्या एकोण सत्तराव्या वर्षी लोकप्रियतेचं शिखर गाठून पुढच्या दोन खंडाचं लिखाण हा लेखक करतो काय… सगळंच स्वप्नवत.. तो लेखक म्हणजे गेम ऑफ थ्रोन्स लिहिणारे … जॉर्ज आर आर मार्टिन आणि एकूण सात खंडाची त्यांची पुस्तकाची सिरीज “सॉंग ऑफ आईस अँड फायर”!

गेल्या चार पाच वर्षात भारता मध्ये आणि पूर्ण जगभरात GOT म्हणजे Game of Thrones ची प्रचंड क्रेझ आहे. कित्येक लोकांनी ह्या टीव्ही सिरीज बद्दल भरभरून लिहिलं आहे, बोललं आहे. GOT ला लोकांनी अगदी डोक्यावर घेतलं. आपल्या भारतीयांसाठी तर GOT ने हाउस एमडी, सूट्स , हाऊस ऑफ कार्ड्स सारख्या इतर कित्येक टीव्ही सिरीजची कवाडं उघडी केली. HBO ने मार्टिन ह्यांच्या पुस्तकावर बेतलेली हि सिरीज काढली तेव्हा स्वतः मार्टिन ह्या प्रोसेसचा खूप मोठा भाग होतेच. कित्येक लोकं GOT च्या फिलॉसॉफीवर , डायलॉग्स वर , टिरीयन लॅनिस्टर च्या पात्रावर भरभरून बोलतात पण ह्या सगळ्या मागचं श्रेय जातं ते मूळ लेखकाला. २००५ साली मी त्यांचं पाहिलं पुस्तक वाचलं आणि मग सॉंग ऑफ आईस अँड फायर हि पुस्तकाची संपूर्ण सिरीज वाचून काढली. २०११ मध्ये GOT पाहायला सुरवात केली. टीव्ही सिरीज आहे कमालच पण त्याहूनही जास्त रंजक आहेत हि मूळ पुस्तकं. आणि हे फक्त त्यांनाच समजू शकतं ज्यांनी हि पुस्तकं हि वाचलीत आणि टीव्ही सिरीजही पाहिलंये . पुस्तक वाचून आपण आपल्या सेन्सिबिलिटी नुसार सर्व पात्र, प्रसंग रंगवतो. फँटसी जॉनर ची पुस्तकं वाचताना तर ह्यामुळे फार मजा येते. त्यामुळे झालं काय कि टिरीयन, जॉन स्नो , डेनेरीस हि सगळी पात्र आपण आधीच रंगवलेली असतात त्यासाठी टीव्ही सीरिजच्या पात्रांची गरज आपल्याला भासत नाही. दुसरं म्हणजे सेक्स, व्हॉयलेन्सचा मारा टीव्ही सिरीज मध्ये कधी कधी बेढब वाटतो तसं वाचताना होत नाही. तसंच टिरीयन वर फिदा असलेल्या समस्त वर्गासाठी पुस्तक वाचणं मस्ट आहे. मूळ कथानकाच्या फक्त ५० टक्के न्याय ह्या टीव्ही सिरीज मध्ये टिरीयन च्या पात्राला मिळाला आहे त्यामुळे सर्व GOT टीव्ही सिरीज प्रेमींनी तर मार्टिन ह्यांची पुस्तकं वाचविताच म्हणजे टीव्ही सिरीज किती पानी कम आहे आणि मूळ कथा किती ताकदीची आहे हे त्यांना स्पष्ट होईल.

जॉर्ज आर आर मार्टिन ह्यांचा जन्म १९४८ सालचा. त्यांनी जर्नलिझम शिकून काही वर्ष शिकवलं देखील. लिखाणाच्या करिअर ची सुरवात झाली ती हिरो ह्या गोष्टीने वयाच्या २१व्या वर्षी. त्यांच्या पहिल्या गोष्टीलाच Hugo Award मिळालं आणि त्या नंतर दोन वर्षांनी प्रसिद्ध झालेल्या “With Morning Comes Mistfall” ह्या कथेला Nebula Awards मिळालं. त्यांनी त्यानंतर बऱ्याच फँटसी , सायन्स फिक्शन लिहिल्या , त्या पुरस्कारांनी नावाजल्या गेल्या पण लोकप्रियता फारशी त्यांच्या वाटल्या आली नाही. त्यानंतर twilight zone आणि beauty and beast ह्या मालिकांसाठी त्यांना कन्सल्टन्ट लेखक म्हणून घेण्यात आलं.

साधारण १९९१ मध्ये टेलिव्हिजन सीरिजसाठी लिहून लिहून फ्रस्टेट झालेले मार्टिन पुन्हा पुस्तक लिखाणाकडे वळले कारण मालिकेचं बजेट , लांबी ह्यामुळे त्यांना कित्येक पात्रांवर कात्री लावावी लागत होती आणि त्यामुळे त्यांच्यातला अफाट कल्पनाशक्ती असलेल्या लेखकाची घुसमट होत होती. त्यांना एक एपिक फँटसी नॉव्हेल लिहायचं होतं आणि मग जन्म झाला “सॉंग ऑफ आईस अँड फायर” ह्या सिरीजचा! १९९२ ते १९९४ च्या काळात वॉर्स ऑफ रोझेस पासून प्रेरित होऊन मार्टिन हयांनी गेम ऑफ थ्रोन्स ह्या कादंबरीची मांडणी सुरु केली. सुरवातीला हि कादंबरी तीन खंडांमध्ये पूर्ण करणायचा त्यांचा मानस होता. पहिला खंड साधारण एकवीस वर्षांपूर्वी म्हणजे १९९६ साली प्रसिद्ध झाला तो गेम ऑफ थ्रोन्स ह्या नावाने. “सॉंग ऑफ आईस अँड फायर” ह्या सिरीज मधला हा पहिला भाग! ह्या मध्ये मार्टिन ह्यांनी वेस्ट्रॉस च्या लढाई मधली विविध घराणी आणि त्यांच्या मधल्या राजनैतिक खेळी अतिशय उत्तम रित्या मांडल्या. गेम ऑफ थ्रोन्स ची मूळ गोष्ट हि सात किंग्डम वर आपली सत्ता येऊ पहाणार्या वेगवेगळ्या राजघराण्यांची! ह्या सीरिजच्या पाचही भागांबद्दल आपण थोडक्यात जाणून घेऊया.

भाग एक – अ गेम ऑफ थ्रोन्स
१९९६ साली प्रकाशित झालेल्या ह्या पहिला भागाला locus अवॉर्ड मिळालं. ह्या भागात मार्टिन आपल्याला वेस्ट्रॉस च्या दुनियेची सफर घडवतात. हा भाग सुरु होतो विंटरफेल च्या नेड स्टार्क च्या घराण्यापासून. हा नाईट वॉच चं पद सोडून विंटरफेलचा लॉर्ड असतो. त्याला तीन मुलं ब्रॅन, रॉब आणि रिकोन , दोन मुली सान्सा आणि आर्या आणि एक अनौरस मुलगा ( हॉट अँड हँडसम ) जॉन स्नो! पुस्तकाचा सुरवातीचा भाग नेड स्टार्क, बायको केटलीन आणि त्याचा परिवार आणि आपापसातील मतभेद, प्रेम, कुटुंबातील राजकारण आणि सातही राज्यांवर सत्ता असलेल्या आणि थ्रोन वर अधिराज्य गाजवणाऱ्या किंग रॉबर्ट शी असणारे मैत्रीपूर्ण संबंध ह्यावर बेतला आहे. मग आपली ओळख होते ह्या गोष्टीच्या मध्यभागी असलेल्या थ्रोनशी आणि रॉबर्ट च्या घराण्याशी. रॉबर्ट , त्याची बायको सर्सी लॅनिस्टर आणि भाऊ जेमी. लॅनिस्टर हे दुसरं पॉवरफुल घराणं. ह्या घराण्यातले सगळेच दमदार आणि परिपूर्ण. सोडून एक …. टिरीयन लॅनिस्टर. हा एक नाकारलेला, वाया गेलेला आणि थोडासा विद्रुप असलेला बुटका. सर्सी आणि जेमी चा भाऊ.टिरीयन…. सुरवाती पासूनच टिरीयन आपल्याला आवडता नाही आणि तरी आवडतोही. मार्टिन ह्यांनी टिरीयन चं पात्र फार सुंदर रंगवलं आहे आणि हाच टिरीयन पुढे फार महत्वाची भूमिका पार पडतो. अजून एक घराणं पहिल्या भागात येतं ते म्हणजे टारगेरीयन. विसेरीस आणि त्याची बहीण डेनेरीस हे दोघेच ह्या घराण्यात उरले आहेत. थ्रोनच्या लोभापायी विसेरीस आपल्या बहिणीचं डोथराकी नावाच्या ट्रायबल जमातीच्या खाल ड्रेगो ह्या राज्याशी लग्न लावून देतो आणि डेनेरीस खलिसी बनते. तिचा पुढचा ड्रॅगन क्वीन बनण्याचा प्रवास फार रंजक पद्धतीने ह्या पुस्तकात मांडला आहे. आणि इथे पहिला भाग संपतो.

दुसरा भाग – “अ क्लॅश ऑफ किंग्ज”
हा १९९९ साली प्रकाशित झाला. त्याला देखील locus अवॉर्ड मिळालं. दुसऱ्या भागात आपल्या नवऱ्याच्या नेड स्टार्क च्या मृत्यूचा बदला घेऊ इच्छिणारी केटलीन आणि तिचा मुलगा रॉब हे राजनैतिक गटबंधन करू पाहता आहेत. आर्या स्टार्क किंग्ज लॅण्डिंग मधून पळ काढून एका मुलाच्या वेशात वावरत आहे आणि सांसा स्टार्क सर्सी आणि तिचा मुलगा जॉफ्री जो आता थ्रोन वर बसला आहे ह्यांच्या तावडीत सापडली आहे. आपला बुट्टू शेठ टिरीयन जॉफ्रीचा किंग्स हॅन्ड म्हणून नेमला गेला आहे आणि राजनीतीमधल्या एकाहून एक जबरदस्त खेळी तो खेळत आहे. इकडे डेनेरीस तिच्या तीन छोट्या ड्रॅगन सह आपली स्वतःची फौज तयार करण्याच्या आणि सेव्हन किंग्डम वर राज्य करण्याची आखणी करत आहे. जॉन स्नो नाईट वॉच म्हणून काम करत असतानाच त्याला आर्मी ऑफ डेड नजरेस पडते आणि इथे हा भाग संपतो.

भाग तीन – “अ स्टॉर्म ऑफ स्वोर्ड्स”
२००० साली तिसरा भाग स्टॉर्म ऑफ स्वोर्ड्स प्रकाशित झाला. हा ह्या सिरीज मधला सर्वात लांबलचक भाग. हा एवढा मोठा होता कि काही ठिकाणी प्रकाशकांनी तिसऱ्या भागाचा पुन्हा भाग एक आणि दोन अशी विभागणी केली. ह्या सिरीज मधला हा पहिला भाग ज्याला hugo अवॉर्डसाठी नामांकन मिळलं पण जे के रोलिंग च्या हॅरी पॉटर अँड गॉब्लेट ऑफ फायर ह्या पुस्तकाला ते मिळलं. हा भाग प्रचंड मोठा असल्या मुळे गेम ऑफ थ्रोन्स ह्या टेलीविजन सीरिजसाठी ह्यातील काही भाग तिसऱ्या सिझन साठी आणि उरलेला चौथ्या सिझन साठी घेण्यात आला आणि थोडा पाचव्या सिझनसाठी सुद्धा! आता ह्याबद्दल लिहायचं तेही स्पॉयलर्स शिवाय म्हणजे महाकठीण. थोडक्यात सांगायचं म्हणजे वेस्ट्रॉस अजूनही युद्धाच्या पकडी मध्ये आहे. स्टॅनिस आणि जॉफ्री बराथियन आयर्न थ्रोन वर आपला हक्क गाजवू पाहत आहेत. आर्मी ऑफ डेड वॉल च्या जवळ येऊन ठेपली आहे. टायरेल घराण्याची एंट्री किंग्ज लँडिंग मध्ये होते , सांसा चं लग्न टिरीयन शी लावून देण्यात येतं. टिरीयन चा स्वतःशी आणि जगाशी होणारा संवाद केवळ आणि केवळ लाजवाब आहे. ह्याच भागात जॉफ्री मरतो, त्याचा आळ टिरीयन वर येतो आणि मग तो तिथून पळ काढतो. टिरीयन चा एक व्यक्ती म्हणून होणारा प्रवास हे ह्या भागातलं हायलाईट आहे. अजून सांगण्यासारखं खूप असलं तरी असं केलं तर गोष्टीतला रोमांच संपून जाईल आणि म्हणून तुर्तास इतकंच.

भाग चार – “अ फिस्ट फॉर क्रोज”
२००५ साली प्रकाशित झालेला हा भाग तब्बल पाच वर्षांनी आला. ह्या सिरीज मधला हा पहिलाच भाग जो न्यूयॉर्क बेस्ट सेलर लिस्ट मध्ये आला आणि लोकप्रियतेची नवी शिखरं ह्याने पादाक्रांत केली. मूळ टेलिव्हिजन सीरिजसाठी ह्या भागातला काही अंश चौथ्या आणि पाचव्या व सहाव्या सिझन साठी घेतला आहे. ह्या भागात जॉन स्नो नाईट वॉचचा लॉर्ड कमांडर झाला आहे आणि स्टेनिस बराथियन त्याच्या मदतीला आला आहे आर्मी ऑफ डेड विरुद्ध लढण्यासाठी. इकडे सांसा पीटर बेलीश च्या तावडीत आहे आणि आता जॉफ्री नंतर सर्सी लेनिस्टर च्या देखरेखीखाली त्याचा छोटा भाऊ आयर्न थ्रोन वर बसला आहे. आणि मार्जरी टायरेल हि तिच्या आज्जी बरोबर किंग्ज लँडिंग मध्ये चांगलीच स्थिर स्थावर झाली आहे. टायरेल – लॅनिस्टर राजनीती केवळ अप्रतिम! आर्या स्टार्क फेसलेस मॅन पर्यंत येऊन पोहोचली आहे आणि तिचा अतिशय रोमांचकारी प्रवास सुरु होणार आहे…

भाग पाच – “अ डान्स विथ ड्रॅगन्स”
ह्या सिरीज मधला पाचवा भाग बब्बल सहा वर्षांनी प्रकाशित झाला .२०११ मध्ये. साधारण हजार पानांच्या ह्या भागाला दोन भागात प्रकाशित केल्या गेलं, ड्रीम अँड डस्ट आणि आफ्टर द फिस्ट ह्या नावाने! ह्यातला बराचसा भाग हा टेलिव्हिजन सीरिजच्या पाचव्या सिझन मध्ये आणि काही भाग हा चौथ्या, सहाव्या आणि सातव्या सिझन साठी देखील घेण्यात आला आहे. ह्या भागात बरीचशी गुपितं बाहेर येतात आणि म्हणून जास्त काही लिहीत नाही. सर्व स्टार्क सदस्यांसाठी हा फार महत्वाचा भाग! आर्या, सांसा , ब्रॅन आणि जॉन स्नो ह्यांच्या आत्ता पर्यंतच्या प्रवासातले हायलाईट ह्या भागात आहे. डेनेरीस आणि टिरीयन लॅनिस्टर साठीही हा भाग फार महत्वाचा!

ह्या सीरिजचे अजून दोन भाग यायचे आहेत. सहावा “विंडस ऑफ विंटर” आणि सातवा “अ ड्रीम ऑफ स्प्रिंग”. मला वाटतं ह्या दशकातलं हे मोस्ट अवेटेड पुस्तक आहे!

आयुष्याच्या उत्तरार्धात इतकी प्रसिद्धी मिळवणारे आणि जवळपास वीस ते बावीस वर्षांपासून एकाच कथानकावर इतकी भव्य दिव्य फँटसी लिहिणारे मार्टिन हे कदाचित एकमेव लेखक असतील. त्यांच्या अफाट कल्पनाशक्तीचा प्रत्यय त्यांची पुस्तकं वाचताना होतोच. खरंतर एपिक फँटसी हा प्रकार अवघडंच. त्यातही मार्टिन ह्यांनी जगण्याचं तत्वज्ञान अफाट पद्धतीने सांगितलं आहे. जॉन स्नो , टिरीयन लॅनिस्टर ह्या पात्रांमार्फत खूप काही बेशकिमती विचार मार्टिन आपल्या पर्यंत पोहोचवतात. जसं बायका त्यांचे मौल्यवान सोन्याचे दागिने घालून मिरवतात तशीच मार्टिन ह्यांची सॉंग ऑफ आईस अँड फायर सिरीजची फर्स्ट एडिशनची पुस्तकं माझ्यासाठी मोस्ट प्राईझ्ड पझेशन आहेत. सेक्स, व्हॉयलन्स, अब्युज अश्या कितीतरी अर्तक्य आणि अनाकलनीय गोष्टी ह्या पुस्तकात असल्या तरी त्यातली डिप फिलॉसॉफी, प्रत्येक जीवाची जगण्यासाठीची धडपड, तरण्यासाठी केलेले राजनैतिक डावपेच आणि जगण्यासाठी लागणारे मूलभत तत्वज्ञान ह्या साठी हि पुस्तकांची सिरीज जरूर वाचावी. अजून खूप काही लिहायचं . हा लेखक इतका ग्रेट आहे कि नुसते कोट्स जरी लिहायला बसले तर एक पुस्तक तयार होईल. म्हणून तूर्तास एक कोट लिहिते आणि पुरे करते!

“A bruise is a lesson… and each lesson makes us better.”
George R.R. Martin, A Game of Thrones
एका एक्स्ट्रा ऑर्डीनरी लेखकाच्या कल्पकतेला, हुशारीला आणि कराऱ्या लेखणीला सलाम!23316491_10214420748295509_6864271566352312427_n

Posted in मला (बि)घडवणारे लेखक | Leave a comment

मला (बि) घडवणारे लेखक -५ फ्रान्झ काफ्का

एखाद्या लेखकाच्या अवघ्या चाळीस वर्षांच्या जीवन कालखंडात जेमतेम दोन ते तीन पुस्तकं प्रकाशित होतात आणि त्याचं बाकीचं काम त्याच्या मृत्यपश्चात त्याचा मित्र प्रकाशित करतो आणि त्याची पुस्तकं जगभर लोकप्रिय होतात . इतकेच नाही तर त्याच्या नावाने साहित्य वर्तुळात पुरस्कार दिला जातो जो अतिशय मनाचा समजला जातो. ह्या लेखकाच्या मृत्यूनंतर जवळपास ९६ वर्षांनेही त्याची पुस्तकं तितकीच लोकप्रिय आणि काळाला धरून आहेत अश्या अफाट कल्पनाशक्तीची देणगी लाभलेला पण जिवंतपणी ज्याच्या कामाचं चीज होऊ शकलं नाही असा हा लेखक. फ्रान्झ काफ्का!

काफ्काचा जन्म १८८३ साली प्राग मध्ये झाला. त्यांची आई आपल्या मुलाचं वेगळेपण आणि अद्भुत कल्पनाशक्ती समजू शकली नाही .वकिलीचं शिक्षण पूर्ण करून काफ्का एका इंशुरन्स कंपनी मध्ये कामाला लागले आणि लिखाण कामावरून आल्यावर ते करत. त्याने सर्व लिखाण जर्मन भाषेत केलं . वयाच्या चाळीसाव्या वर्षी त्यांचं निधन झालं. ते ह्यात असताना जे काही थोडंफार लिखाण प्रकाशित झालं होतं ते विशेष लोकप्रिय झालं नाही . ह्यामुळे काफ्का सतत स्वतःच्या कर्तृत्वावर शंका घेत. त्यांनी त्यांच्या मित्राला हताश होऊन त्यांनी लिहिलेले सर्व लेख, लिखाण जाळून टाकायला सांगितलं होतं पण देवकृपेने त्याच्या मित्राने तसं केलं नाही आणि काफ्काच्या मृत्यू पश्चात एक एक करून त्यांचं लिखाण प्रकाशित केलं. त्याला लोकांनी डोक्यावर घेतलं . जादुई वास्तवादी ह्या जॉनरचे खरे जनक म्हणजे काफ्काचं ! आयुष्य हे मला नेहेमीच फार ट्रॅजिक वाटतं.

फ्रान्झ काफ्का च्या मृत्यूपाशात त्याच्या लिखाणाच्या शैलीमुळे “काफ्काएस्क” (kafkaesque) हा स्वतंत्र जॉनर किंवा विशेषण नावारूपास आलं. एवढी प्रचंड ताकद त्याच्या लेखणीत होती. ह्यात असताना एक लेखक म्हणून सतत आपली सेल्फ वर्थ चाचपू पाहणाऱ्या काफ्काने मृत्यूनंतर जगभरातील आणि साहित्य वर्तुळातील लोकांना अक्षरशः वेड लावलं आणि २००१ सालापासून फ्रान्झ काफ्का पुरस्कार अगदी दिग्गज लेखकांना बहाल करण्यात येतो. हारुकी मुराकामी हा सुद्धा खरंतर काफ्काच्या लिखाणातून प्रेरित झाला आणि २००६ साली त्याला हा पुरस्कार देखील मिळाला. एका लेखकासाठी त्याच्या मरणांनंतरही त्याच्या नावाने साहित्य क्षेत्रातील अलौकिक लेखकांना पुरस्कार दिला जातो ह्याहुन अधिक सुखद बाब काय असू शकते आणि म्हणूनच काफ्काचा एकूणच लेखक म्हणून प्रवास मला कायम ट्रॅजिक वाटत आला आहे.

काफ्काने लघु कथा संग्रह आणि कादंबरी असे दोनीही प्रकार लिहिले. मॅक्स ब्रॉड ह्या त्याच्या मित्राने त्याच्या हस्तलिखितांतून दोन ते तीन कादंबऱ्या प्रकाशित केल्या. मेटामॉर्फोसिस, द ट्रायल आणि द कॅसल हि माझी अत्यंत आवडती पुस्तकं.द ट्रायल, द कॅसल, अनेक कथा संग्रह हे सगळं काही शब्दात सांगता येणं अवघडंच आहे. एका पुस्तकातुन जे आत झिरपत गेलं आहे ते लिहून काढायचं ठरवलं तर त्याचंच एक पुस्तक होऊ शकेल इतकं फॅसिनेटिंग काफ्काचं लिखाण आहे. म्हणून आजच्या पोस्टपुरतं मी त्याच्या “द मेटामॉर्फोसिस” ह्या कथेबद्दल लिहिणार आहे.

“द मेटामॉर्फोसिस” हि गोष्ट आहे ग्रेगॉर ह्या तरुणाची. एक दिवस सकाळी उठल्यावर त्याच्या लक्षात येतं कि त्याचा कायापालट एका किड्यामध्ये झाला आहे आणि त्याचं सगळं जगंच बदलून जातो. तो स्वतःच्या आयुष्याकडे, घरातल्या त्याच्या माणसांकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहू शकतो. म्हटलं तर वरदान नाहीतर शाप! हळूहळू त्याला त्याच्या आई बाबांपासून ते बहिणी पर्यंत सगळ्यांचे खरे चेहरे दिसू लागतात. आपण ज्या लोकांसाठी एवढे कष्ट करतो . पैसे मिळवून आणतो त्याच्या लेखी आपली खरी किंमत काय आहे हे त्याला उमजतं हि साधारण ह्या गोष्टीची थीम आहे. वर वर खूप सध्या वाटणाऱ्या ओळींमधून खूप गहिरं तत्वज्ञान अलगद पणे कुठेही उपदेशाचे डोस न पाजता सांगण्याची काफ्काची हातोटी केवळ कमाल आहे. एकंच वाक्य दोन भिन्न मानसिकता आणि समज असणाऱ्या व्यक्ती आपल्या कुवती प्रमाणे घेऊ शकतात हि काफ्काच्या लिखाणाची जमेची बाजू. एका माणसाचा कायापालट किड्यात होतो आणि त्याचं आयुष्य बदलतं हि वरकरणी ह्या गोष्टीची थीम जरी असली तरीही काफ्काला ह्याहून जास्त कित्येक गोष्टी सांगायच्या आहेत. आपण आपलं आयुष्य हे आपल्या आजूबाजूच्या माणसांसाठी जगतो असा आपला (गैर)समज असतो. कित्येकदा आपण आपल्या आयुष्याकडे, कामाकडे एकाच नजरेतून बघत असतो. आयुष्याच्या कुठल्या ना कुठल्या टप्प्यावर आपल्याला एकदम उपरती होते कि आजपर्यंत आपण जे काही केलं, सोसलं, त्यागलं आणि जगलो ह्याची किंमत किंवा जाणीव आपल्या माणसांना जेवढी व्हायला हवी तेवढी नाहीये आणि आयुष्यात आपण समरसून , आपल्या मनाप्रमाणे जगायला मुकलो हि खंत मनात येते. आणि तो क्षण असतो आपल्या कायापालटचा. आयुष्याने त्याच्या पद्धतीने आपल्याला हि शिकवण दिली असते कि बाबारे आत्ता ह्या क्षणी तुझं आयुष्य रुपबदल करण्याची तुला संधी आहे . काही लोकांचं रुपबदल होऊन ते आयुष्य नव्याने कवटाळतात तर काही ह्या कायापालटाला घाबरून संपून जातात. मेटामॉर्फोसिस हा फार सुंदर शब्द आहे. निसर्गाने घडवलेला रूपबदल. हे तत्व जर आपण आपल्या आयुष्यात लावलं तर आपल्या वाटयाला आलेल्या अडचणी, दुःख, मनस्ताप ह्यांमुळे जी अवघड शिकवण आपल्याला आयुष्य देतं, असा एखादा प्रसंग आयुष्यात घडतो जो आपल्याला नैराश्येच्या, दुःखाच्या गर्ततेत खेचू पाहतो … हे खरं पाहता क्षण असतात मेटामॉर्फोसिस चे! त्या क्षणी स्वतःला बदलून जे लोकं आपला कायापालट करतात ते मग स्वतःच आयुष्य एका नव्या नजरेने पाहू शकतात. ह्या अश्या कित्येक जाणिवा काफ्काचं लिखाण वाचताना होतात. काळाच्या पुढे असलेल्या त्याची लेखणी त्याच्या प्रत्येक पुस्तकात डोकावतेच.

विसाव्या शतकातील डांटे असं W.A Auden ह्या पुलित्झर पुरस्कार मिळालेल्या कवीने फ्रान्झ काफ्का बद्दल म्हटलं होतं. मी एका वेगळ्या शैलीत लिहू शकतो हा विश्वास माझ्या मध्ये आला ते काफ्काचं लिखाण वाचून असं गाबो ( गाब्रिएल गार्सिया मार्केझ) म्हणाले होते. अवघ्या चाळीसाव्या वर्षी टीबीमुळे काफ्काचा मृत्यू झाला. एक लेखक ज्या लोकप्रियतेला आसुसलेला असतो ती लोकप्रियता काफ्का कधीच अनुभवू शकला नाही. त्याने त्याचा वडिलांना लिहिलेली पत्रं एकत्रित करून पुस्तक रूपात प्रकाशित केली गेली. ती वाचल्यावर काफ्का किती तरल मनाचा होता आणि किती दुःख उरात घेऊन जगला ह्याचा प्रत्यय येतो. काही लेखकांचं लिखाण हे काही त्यांनी लिहिलेल्या एखाद्या वाक्यात किंवा कोट्स मध्ये बंदिस्त करता येतं. काफ्काचं लिखाण ह्या पलीकडचं आहे. त्याच्या एखाद दुसऱ्या वाक्याने तो कळूच शकत नाही तरीही जाता जाता माझ्या आवडता एक कोट शेयर करते.

“By believing passionately in something that still does not exist, we create it. The nonexistent is whatever we have not sufficiently desired.”
“एखाद्या अस्तित्वात नसलेल्या गोष्टीवर मनापासून, उत्कटतेने विश्वास ठेवला तर आपण तिला निर्माण करू शकतो, सत्यात आणू शकतो. आणि जर ती कल्पना , इच्छा सत्यात येऊ शकली नाही तर ह्याचा अर्थ आपण मनापासून ती इच्छिली नाही” . विश्वास हि खरंच किती मोठी देणगी निर्मिकाने आपल्याला दिली आहे. आपली प्रत्येक इच्छा सत्यात येऊ शकते जर आपण तिच्यावर पूर्ण विश्वास ठेऊन आपला मार्ग निवडला तर! एखाद्या गोष्टीचा ध्यास अगदी वेड लागल्यागत जर कोणी घेतला तर ती नक्कीच पूर्णत्वास येते. काफ्काच्या स्वतःच्या आयुष्याचं सारंच जणू ह्या ओळीत आलंय!

लेखक आपल्या लेखणीने अजरामर होतो हे वाक्य फ्रान्झ काफ्का अगदी खरं करून गेला. काफ्का, तुझं लिखाण जर मी वाचलं नसतं तर मी काय गमावून बसले असते हे शब्दात सांगता येणं कठीण आहे. माझ्या आयुष्यात खोलवर परिणाम करणाऱ्या तुझ्या लेखणीला, कल्पनाशक्तीला, आणि दोन ओळींच्यामध्ये दडलेल्या अफाट तत्वज्ञानाला सलाम!Kafka1906_cropped

Posted in मला (बि)घडवणारे लेखक | Leave a comment

मला (बि)घडवणारे लेखक – ४ गाब्रिएल गार्सिया मार्केझ

पहिल्यांदा जेंव्हा मी हे नांव वाचलं तेंव्हा आपल्याला ह्या लेखकाचं साधं नाव उच्चारता येत नाहीये त्याने लिहिलेलं काय कप्पाळ कळणार आहे हा विचार मनात डोकावून गेला. पण साहित्यातलं नोबेल मिळालेल्या लेखकांची पुस्तकं वाचायचीच हे ठरवल्यामुळे सुरवात ह्याच लेखकाने करायची हे पक्कं केलं होतं. नोबेल पुरस्कृत साहित्य वाचण्याची हि पहिलीच वेळ असल्याने सुरवातीला अतोनात हाल झाले. भाषा आणि कथेचा सार कळण्यास. पण मग हळूहळू भाषेची सवय झाली आणि लेखकाच्या विचारांशी वेव्हलेंथ जुळायला लागली. ह्या लेखकाचं वैशिष्ट्य म्हणजे मॅजिकल रिऍलिझम (ज्याला आपण जादुई वास्तववाद म्हणू शकतो) ह्या जॉनर ची मूळ सुरवात ह्यानेच केली. उच्च दर्ज्याचं साहित्य म्हणजे काय असतं आणि लेखकाच्या लेखणीमध्ये जादू असेल तर अचंबित करणारी कलाकृती कशी बनते हे ज्या लेखकामुळे मला अनुभवायला मिळालं तो म्हणजे हा लेखक! माझ्या अत्यंत आवडीचा “गाबो” – गाब्रिएल गार्सिया मार्केझ!

१९२७ साली जन्मलेले मार्केझ ज्यांना प्रेमाने जगभर “गाबो”असेही संबोधले जात.( (काही जणं याचा उच्चार गेबो असाही करतात ) ते लहानाचे मोठे झाले कोलंबिया मध्ये! स्पॅनिश भाषेमधले अतिशय नावाजलेले लेखक म्हणून ते प्रसिद्ध आहेत. वयाची सुरवातीची वर्ष ते त्यांच्या आज्जी आजोबांच्या जास्त जवळ होते. आज्जी आणि आजोबा दोन्हीही फार अप्रतिम गोष्टी सांगायचे. आजोबा कर्नल असल्यामुळे त्यांच्या गोष्टी इतिहास आणि वास्तववाद यांचा मेळ असलेल्या होत्या. तर आज्जी त्यांना भुताच्या, शकुन – अपशकुनाच्या, पूर्वसंकेताच्या रसभरीत गोष्टी सांगायची. गाबोच्या मते त्यांची आज्जीच्या ह्या गोष्टींमुळेच त्यांची ओळख ह्या जादुई, अद्भुत दुनियेच्या जगाशी झाली. अद्भुत, अर्तक्य वाटणाऱ्या गोष्टी अगदी खरं वाटाव्या अश्या पद्धतीने सांगण्याची त्यांच्या आज्जीची हातोटी पुढे चालून गाबोच्या लेखणीत प्रकर्षाने दिसून आली.

पुढे पदवीच्या शिक्षणानंतर लॉ चे शिक्षण घेताना फ्रँक काफका ह्यांचे ला मेटामॉर्फोसिस ने ते अत्यंत प्रभावित झाले. काही कारणांमुळे त्यांची स्कॉलरशिप रद्द झाली आणि गाबो पत्रकारितेकडे वळले. गाबो चा पुढे लेखक म्हणून नावारूपास येण्याचा प्रवास मला फारच इंट्रेस्टिंग वाटतो. त्यांचं पाहिलं पुस्तक लीफ स्टॉर्म ( La Hojarasca) हे १९५५ साली प्रसिद्ध झालं. तब्बल सात वर्ष त्यांना ह्या पुस्तकासाठी प्रकाशक शोधण्यात गेली. माकोंडो ह्या काल्पनिक गावातल्या कुटुंबाची हि गोष्ट. हेच गाव तत्यांच्या पुढल्या पुस्तकामध्ये देखील आहे. जाणकारांच्या मते हे पुस्तक त्यांच्या पुढील लेखनशैलीचा पायाच! त्यानंतर त्यांनी दुसरं पुस्तक लिहायला घेतलं. त्यांना वयाच्या अठराव्या वर्षापासूनच आपल्या आजोबांच्या घरावर आधारित एक पुस्तक लिहायचं होतं पण काही केल्या लिखाणामध्ये एकसूत्रता येत नव्हती . मग सरळ ते आपल्या आजोळच्या घरी जाऊन राहिले आणि लिखाणास सुरवात केली . एव्हाना त्यांनी आपला पत्रकारितेतील नोकरी सोडली. हे पुस्तक लिहिण्यासाठी त्यांनी जवळपास अडीच वर्ष लागली. ह्या काळात त्यांच्या बायकोला अक्षरशः उसनवारीवर घरातलं सामान घ्यायला लागयचं. दिवसाला एक याप्रमाणे साधारण दोन एक वर्ष ते लिहीत होते. लिखाण झालं कि ते आपल्या शेजारच्या एका जोडप्याला वाचून दाखवत आणि त्यांचं मत घेत. आणि अश्या रीतीने वन हंड्रेड इयर ऑफ सॉलीट्युड हे पुस्तक पूर्ण झालं. हे पुस्तक कमर्शियली खूप प्रसिद्ध झालं. तब्बल ३० मिलियन कॉपीज विकल्या गेल्या ह्या पुस्तकाच्या. माकोंडो गावातल्या बुंदीया ( buendia) कुटूंबातल्या सात पिढ्यांची हि गोष्ट. मॅजिक रिऍलिझम ह्या जॉनरला प्रकाश झोतात खरंतर ह्याच पुस्तकाने आणलं.

त्यानंतर त्यांनी Autumn of the Patriarch हे पुस्तक लिहिले आणि १९८१ मध्ये माझ्या अत्यंत आवडते Chronicle of a Death Foretold हे पुस्तक लिहिले. १९८२ मध्ये त्यांना लिटरेचर मधले नोबेल पारितोषिक प्रदान करण्यात आले. त्यानंतर अजून एक अफलातून लव्ह इन टाइम ऑफ कॉलरा हे त्यांचं पुस्तक आलं. त्यानंतर त्यांची पुस्तक फार विशेष छाप पाडू शकली नाहीत. काही लेखक असे असतात ज्यांची एखाद दोन पुस्तकंच इतकी असामान्य आणि विलक्षण प्रभावी ठरतात कि मग त्यांचं इतर लिखाण तुम्हाला विशेष नाही वाटलं तरी त्या एक दोन पुस्तकांमुळे तो लेखक तुम्हाला फार प्रिय होऊन जातो. गाबोच असंच काहीसं आहे. त्यांच्या लेखनशैली मुळे, वापरलेल्या भाषेमुळे आणि रूपकांमुळे एका वेगळ्याच दुनियेची ओळख मला झाली. त्यांच्या पुस्तकामुळे पुढे बुकर विनर , पुलित्झर विनर पुस्तकं वाचणं सोपं गेलं. त्यांच्या पुस्तकाच्या कथा उलगडून सांगणं महाकठीण काम! म्हणूनच त्यांच्या पुस्तकांमधले माझे काही आवडते कोट्स मी शेअर करणार आहे.

“Nobody deserves your tears, but whoever deserves them will not make you cry”
“आपण एखाद्या साठी अश्रू गाळावे ह्या पात्रतेचा कोणीचं नसतो आणि जर का अशी एखादी व्यक्ती अस्तित्वात असली तर ती तुम्हाला कधीही रडू देणारंच नाही”
“अगदी मोजक्या शब्दात डिप फिलॉसॉफीकल स्टेटमेंट करायच्या हि गाबो ची खासियत! मला वाटतं जन्माला आलेल्या प्रत्येकाने अंगीकारावी इतकी प्रभावी वाक्य आहेत हि. कित्येकदा आपण सर्वात मोठी चूक करून बसतो ती म्हणजे आपण स्वतःला दुखवण्याचा यचा अधिकार एका अश्या व्यक्तीला देऊन बसतो जिला आपल्या भावनांची शून्य किंमत असते. आणि एकदा का हि घोडचूक आपण केली कि मग आपला आनंद आपल्या हातात राहत नाही आणि आपलं दुःख देखील! माणसाला माणूस बनवते अशी जर एखादी गोष्ट असेल तर ते म्हणजे अश्रू! फार बेशकिमती चीज आहे ती! अगदीच सायंटीफिकली बोलायचं झालंच तर सेरिब्रम मधून एंडोक्राइन सिस्टीम कडे सिग्नल जाऊन न्यूरोट्रान्समीटर रिलीज होतात आणि अश्रू निर्माण होतात. दुःखाचा सिग्नल गेल्याशिवाय हि न्यूरोट्रान्समीटर ( ल्युसीन एन्केफेनिल) रिलीज होत नाही आणि त्याशिवाय अश्रू निर्माण होत नाहीत . म्हणजे आपण जेंव्हा आपण एखाद्या व्यक्तीवर स्वतःपेक्षा जास्त प्रेम करतो तेंव्हाच त्या व्यक्तीने दुखावल्यावर आपल्याला दुःख होतं आणि मेंदू दुःखाचा सिग्नल रजिस्टर कडून अश्रू तयार करण्याचा कॉर्नियाला (डोळ्याला) सिग्नल देतो. म्हणजे आपण जेंव्हा एखाद्या व्यक्तीसाठी रडतो तेंव्हा आपण त्या व्यक्तीला अक्षरशः प्रेमाचा सर्वोत्तम दर्जा देतो. ती व्यक्ती ह्या दर्ज्याच्या खरंच पात्र आहे का हे पडताळून पाहातच नाही कारण जर ती व्यक्ती खरचं पात्र असेल तर ती तुमच्या अश्रूंची किंमत जाणेल आणि तुमच्या मनाला जपण्याचा, न दुखवण्याचा प्रयत्न करेल.

“I love you not for whom you are, but who i am when i’m by your side”
“मी तुझ्यावर प्रेम करते ते तू जो आहेस त्यासाठी नव्हे तर तुझ्याबरोबर असताना मी माणूस म्हणून समृद्ध होते त्यासाठी””
प्रेमाबद्दल किती नेमकं लिहिलं आहे. कित्येक जीव प्रेमात पडतात अगदी धडाधड! आपल्याला एखाद्याचा चेहेरा आवडतो, मन आवडतं , वागणं आवडतं आणि मग बस्स…. आपण खल्लास! प्रेम खरतर आपल्याला स्वतःची सर्वोत्तम उंची गाठायला लावतं. we became best version of ourselves! ते खरं प्रेम. जेंव्हा आपण एखाद्या बरोबर असताना स्वतःच स्वतःला आवडतो, आपले गुण उजळून निघतात ते प्रेम फार अलौकिक असतं. जे आपल्याला स्वतःच्या नजरेत वर नेतं!

“I would not have traded the delights of my suffering for anything in the world.”
“जगातल्या कोणत्याही गोष्टीच्या मोबदल्यात मी माझ्या व्यथांचे सुख सोडणार नाही. ”
मेमोरीज ऑफ मेलनकोली होर्स ह्या पुस्तकातील हे अप्रतिम वाक्य. केवळ ह्या एका वाक्यासाठी हे पुस्तक वाचलं होतं मी! ज्या व्यक्तीला ह्या ओळींमधला गर्भितार्थ समजला त्याला आयुष्य उमजलं असं म्हणायला हरकत नाही. आयुष्यातले भोग, व्यथा ह्या कोणालाही चुकल्या नाहीयेत. फक्त आपण ह्या व्यथा कशा जगतो आणि त्यातून काय घेऊन पुढे जातो ह्यावर आपण कशा प्रकारची व्यक्ती म्हणून घडतो ते अवलंबून असतं. मला नेहेमी वाटत आलं आहे कि आपली दुःख, व्यथा हेच आपल्याला प्रगल्भ व्यक्ती बनवतात. आज आपण जे काही आहोत ते आयुष्यातल्या खाचखळग्यांमुळेच! संवेदनशीलता, सहृदयता, करुणा , कठोरता आणि क्रेझीनेस हे सगळं कित्येक कटू अनुभवांमुळे आणि प्रसंगांमुळे आपल्यात आलं आहे. ह्या सर्व गुणांचा आपल्याला अभिमान वाटायला पाहिजे.

गाब्रिएल गार्सिया मार्केझ यांच्या बद्दल मी जितकं लिहीन तेवढं कमीच आहे. एक धडाडीचे पत्रकार,उत्तम लेखक आणि सरळसोट माणूस म्हणून ते खूप प्रसिद्ध होते. वयाच्या ८७ व्या वर्षी २०१४ मध्ये त्यांचं निधन झालं. लॅटिन अमेरिकी साहित्य वर्तुळात २० व्या दशकात क्रांती घडवणारे लेखक म्हणून ते कायम लक्षात राहतील. त्यांच्या पुस्तकांवर सिनेमे बनवले गेले. त्यांच्या मृत्यूपश्चात त्यांच्यावर GABO: THE CREATION OF GABRIEL GARCIA MARQUEZ हि दिड तासाची डॉक्युमेंटरी फिल्म २०१५ साली काढण्यात आली. नेटफ्लिक्स वर आहे. एका सामान्य छोट्याश्या गावात जन्मलेल्या असामान्य माणसाच्या आयुष्याचा हा प्रवास नक्कीच बघण्यासारखा आहे. “गाबो” माझ्या जडणघडणीत तुमचा फार मोठा वाटा आहे. ह्या पोस्टचा शेवट तुमच्या एका कोट ने करेन .
“It is not true that people stop pursuing dreams because they grow old, they grow old because they stop pursuing dreams” So cheers to Gabo and cheers to be able to dream!21616356_10214038395416926_4440522788065923696_n

Posted in मला (बि)घडवणारे लेखक | Leave a comment

मला (बि)घडवणारे लेखक ३ – पाउलो कोएलो

मला आठवतंय तेंव्हा पासून पुस्तकं मला प्रियं. माझ्या आई बाबांमुळे लहानपणीच पुस्तकांबद्दल अपरंपार प्रेम आणि जिव्हाळा होता मला. आत्तापर्यंच्या वाचन प्रवासात वाचलेल्या लेखकांमधून असं निवडून लिहणं फार कठीण काम वाटतं मला. माझ्या वाचनाची सुरवात मराठीने झाली. पुलं , अत्रे यांच्यापासून मग खांडेकर, शिरवाडकर, विजय तेंडुलकर,रणजित देसाई ,विश्वास पाटील, इरावती कर्वे, सानिया, नेमाडे यांच्यापर्यंत जवळपास सगळे लेखक वाचून झाल्यावर बाबांनी मी साधारण सातवीत असताना जेन एअर आणि हेलन केलर ची अनुवादित पुस्तकं आणून दिली. ती झाल्यावर मग लिओ टॉलस्टोय ची बायोग्राफी वाचली आणि मग का कोण जाणे अनुवादित पुस्तकं वाचून मन भरेनासं झालं. तूप वरण भात तोच असला तरी जेंव्हा आपण तो चमच्याने न खाता हाताने खातो तेंव्हाच पोट भरल्याची तृप्ती मिळते …. तसंच काहीसं. ११वीत नाशिक ला आमची बदली झाल्यावर भाषेचा परीघ विस्तारला आणि इंग्रजी साहित्यात गोडी वाढली. माझं पाहिलं इंग्रजी पुस्तक मला बाबांनी आणून दिलं. मला वाटतं माझी इंगजी साहित्यातली आवड केवळ ह्या लेखकामुळे निर्माण झाली. मी ह्या लेखकाची आणि माझ्या बाबांची मला हे पुस्तक दिल्यामुळे काम ऋणी राहीन. माझी हि सिरीज ह्या लेखकाच्या उल्लेखाशिवाय पूर्ण होऊच शकत नाही . ह्या लेखकनंतर जागतिक ख्यातीचे , मोठे मोठे पुरस्कार मिळालेले कित्येक लेखकांची पुस्तके मी वाचली. आवडलीही. पण तरीही हा लेखक माझ्या वाचनप्रवासात फार मोठी भूमिका बजावून गेला. तो म्हणजे “पाउलो कोएलो”!
पाउलो कोएलो यांचा जन्म ब्राझीलचा. कडक कॅथॉलिक कुटुंबात वाढलेल्या पाओलोनी जेंव्हा वयाच्या सतराव्या वर्षी आईला सांगितलं कि मला लेखक व्हायचं आहे तेंव्हा प्रवाहाविरुद्ध जाऊ पाहणाऱ्या आपल्या मुलाच्या डोक्यावर काहीतरी परिणाम झाला आहे असा विचार करून त्यांच्या आईवडिलांनी त्यांना मेंटल इन्स्टिट्यूट मध्ये दाखल केलं. तिथून साधारण तीन वेळेस त्यांनी पळून जायचा प्रयत्न केला आणि शेवटी तीन वर्षांनी त्यांची तिथून सुटका झाली. नंतर ते एक हिप्पी आयुष्य जगले आणि ब्राझिलियन भाषेत त्यांनी गाणी लिहिली . काही काळ ड्रग्स च्या आहारी गेले. साधारणतः १९८२ मध्ये त्यांनी “हेल अर्काइव्हस” हे पुस्तक लिहिलं. ह्या पुस्तकाची विक्री फार झाली नाही. त्यानंतर त्यांना सॅनडियागो इथे तीर्थस्थानी जाताना अध्यात्मिक जागृती झाली आणि त्यांनी “पिलग्रिमेज” हे पुस्तक लिहिलं जे १९८७ साली प्रकाशित झालं. हा पाओलो कोएलो यांच्या आयुष्यातला टर्निंग पॉईंट होता. लेखक होण्याचं त्यांचं स्वप्न ते पूर्ण करत होते. ह्या काळात त्यांनी गाण्यांचे बोल लिहिण्याचं करिअर सोडून दिलं लेखक बनण्याचं आपलं स्वप्न पूर्ण केलं. त्यानंतर त्यांनी एक असं पुस्तक लिहिलं ज्याने कित्येक लोकांचं आयुष्य बदललं. खरंतर सुरवातीला ह्या पुस्तकाला प्रकाशित करायला कुठलंही मोठं पब्लिशिंग हाऊस त्यांना मिळालं नाही . मूळ पौर्तुगीज भाषेमध्ये लिहिलेलं हे पुस्तक एका छोट्याश्या पब्लिशिंग हाऊसने प्रकाशित केलं. केवळ ९०० प्रति त्यांनी प्रिंट केल्या. त्यांच्या नवीन पुस्तकासाठी “ब्रिडा”साठी त्यांनी मोठं पब्लिशिंग हाऊस शोधलं आणि ह्याच दरम्यान त्यांचं ते पुस्तक लोकप्रिय व्हायला लागलं आणि पाहता पाहता ह्या पुस्तकाच्या ८३ मिलियन कॉपीज विकल्या गेल्या. आजपर्यंतच्या

आजपर्यंतच्या पुस्तक विक्रीचे सर्व रेकॉर्ड्स ह्या पुस्तकाने मोडले. जवळपास ७० भाषांमध्ये अनुवादित केलेले हे पुस्तक गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्स मध्येदेखील नोंदवल्या गेलं आहे. माझ्या अत्यंत आवडतं असं हे पुस्तक – “द अल्केमिस्ट “! त्यांनी जवळपास तीस एक पुस्तकं लिहिली आहेत. इलेव्हन मिनिट्स,विच ऑफ पोर्टेबेलो, द जाहीर,बाय द रिव्हर पीएड्रा आय सॅट डाऊन अँड वेप्ट हि माझी आवडती पुस्तकं. कालांतराने पाउलो यांचं लिखाण खूप कमर्शियल झाल्यासारखं वाटत गेलं आणि त्यांच्या लिखाणातला आत्मा कुठे तरी हरवला आहे असं वाटायला लागलं. पण असं जरी असलं तरी त्यांनी लिहिलेल्या अल्केमिस्ट ह्या पुस्तकाने आयुष्याच्या वेगवेगळ्या टप्यांवर मार्ग दाखवला आहे. ह्या पुस्तकाची एक सर्वात मोठी जादू म्हणजे अगदी वयाच्या १८ व्या वर्षापासून ते आत्त्ता चौतिसाव्या वर्षांपर्यंत मी जेंव्हा जेंव्हा अडचणीत सापडेल, खचून गेले तेंव्हा तेंव्हा ह्या पुस्तकाने माझा हात धरून मला तारून नेलं आहे.

“द अल्केमिस्ट” हि बघायला गेलं तर एक सरळ साधी गोष्ट. सॅनडियागो नावाच्या मेंढपाळाची. तो एका छोट्याश्या खेड्यात राहत असतो. आपल्या मेंढ्याना कुरणात नेणे, त्यांची निगा राखणे हेच त्याचं आयुष्य. त्याला सतत एक स्वप्न पडत असतं. त्याला वाटतं ह्या स्वप्नात कदाचित एखादी भविष्यवाणी दडलेली आहे. म्हणून तो जवळंच असलेल्या एका खेड्यातल्या भविष्य सांगणाऱ्या बाईला ह्या स्वप्नाच्या अर्थाबाबत विचारतो. ती त्याला सांगते हि इजिप्त देशातल्या पिरॅमिड्स जवळ त्याला एक खजिना मिळणार आहे. आणि मग सॅनडियागो हा खजिना शोधण्यासाठी बाहेर पडतो आणि त्याच्या ह्या प्रवासाची हि कथा. त्याला सर्वप्रथम भेटतो सालेम चा राजा. तो सॅनडियागोला इजिप्तला जाण्याच्या बदल्यात त्याच्या सर्व मेंढ्या विकायला सांगतो आणि पर्सनल लेजंड ची माहिती देतो. पर्सनल लेजंड म्हणजे आपल्याला आयुष्याकडून अपेक्षित असलेलं ध्येय. ह्या प्रवासात त्याला हे समजून चुकत कि पर्सनल लेजंड म्हणजे जेव्हा आपण आहोत त्या पेक्षा अजून चांगले, परिपक्व होतो तेंव्हा आपल्याला आयुष्याचं ध्येय, सार समजतं. जेंव्हा आपण मनापासून एखादी गोष्ट मागतो तेंव्हा संपूर्ण ब्रम्हांड ती गोष्ट सत्यात आणायला मदत करते . हि ह्या पुस्तकाची थीम आहे. पुढे ह्या प्रवासात त्याला त्याचं प्रेम मिळतं, त्याचा मेंटॉर मिळतो , अल्केमिस्ट कडून त्याला स्वतःबद्दलच्या खूप गोष्टी कळतात. पुढे तो इजिप्तच्या पिरॅमिड्स पर्यंत पोहोचतो.खूप खणतोपण त्याला खजिना सापडतंच नाही. तिथे दोन चोर येतात त्याला लुटतात. त्यांना तो आपल्या स्वप्नाबद्दल सांगतो. त्यातला एक चोर त्याला मुर्खात काढतो. ती म्हणतो मला हि एक स्वप्न नेहेमी पडायचं कि एका छोट्याश्या गावात एका झाडाखाली चर्चजवळ एक खजिना पुरून ठेवलेला आहे. स्वप्नांवर विश्वास ठेवायचा नसतो. पण सॅनडियागोला कळतं कि ते गाव त्याचंच आहे आणि ते झाड म्हणजे तेच ज्याच्या खाली झोपलेलं असताना त्याला खजिन्याचं स्वप्न पडायचं. तो आपल्या गावी परततो आणि झाडाखाली खणल्यावर त्याला खजिना मिळतो. ह्या पुस्तकातून जे काही अनुभवायला मिळतं ना ते असं शब्दात सांगणं कठीण आहे. ते वाचून प्रत्यक्ष अनुभवूनच समजतं.

कित्येकदा आपण एखाद्या स्वप्नाच्या मागे धावतो. ते पूर्ण व्हावं म्हणून खूप प्रयत्न करतो पण कधी कधी ते प्रत्यक्षात येत नाही. आपल्याला अपेक्षित यश , फळ मिळत नाही आणि आपण खचून जातो. खरंतर हीच ती वेळ असते जिथे अजून जोमाने प्रयत्न करायचा असतो कारण आपण यशाच्या अगदी जवळ पोहोचलेलो असतो पण आपल्याला ते दिसत नाही आणि आपण हार मानतो. जर सॅनडियागोने मी एवढा इजिप्त पर्यंत प्रवास केला, कित्येक अडचणींचा सामना केला तरी मला खजिना मिळाला नाही असा विचार केला असता, त्या चोराचं बोलणं निगेटिव्हली घेतलं असतं तर त्याला मूळ खजिना सापडलाच नसता. कित्येकदा कोण्या एका ठिकाणापर्यंत पोहोचणं म्हणजे स्वप्नपूर्ती नसते त्या प्रवासात जे आपण शिकतो, अनुभवतो आणि माणूस म्हणून प्रगल्भ होतो तो खरा खजिना. ह्या पुस्तकात पाउलो कोएलोनी कित्येक अशी वाक्य लिहिली आहेत जी फार फेमस कोट्स म्हणून नावाजली गेली . ह्या पुस्तकाची कथा विस्ताराने सांगणं कठीण आहे पण ह्यातले काही कोट्स ज्यांनी कित्येकांची आयुष्य बदलली ती सांगितल्या शिवाय हि पोस्ट पूर्ण होऊच शकत नाही.

“When we love, we always strive to become better than we are. When we strive to become better than we are, everything around us becomes better too.”

“आपण जेंव्हा प्रेम करतो, तेंव्हा आपण आहोत त्यापेक्षा अजून चांगले बनण्याचा प्रयत्न करतो. आणि जेंव्हा आपण असा प्रयत्न करतो तेंव्हा आपल्या आजूबाजूचं जगही आपोआप चांगलं बनत जातं .”खरं प्रेम ते असतं जे आपल्याला एक चांगली व्यक्ती बनवतं. मग ते आपल्याला मिळो अथवा न मिळो. त्याला पूर्णत्वाचा हव्यास नसतो. ते असतं आपल्या साथीला. आपल्या सुखदुःखात आपल्या सोबतीला. त्याचा आधार वाटतो आपल्याला. ते खंबीर बनवतं, एकटेपण एन्जॉय करायला शिकवतं आणि आपल्याला स्वतःचीच एक सुधारित आवृत्ती बनवतं आणि मग आपलं जगही सुंदर बनत जातं.

“And, when you want something, all the universe conspires in helping you to achieve it.”
आणि जेंव्हा तुम्हाला एखादी गोष्ट हवी असते , तेंव्हा संपूर्ण ब्रह्मांड ती गोष्ट तुम्हाला मिळो ह्यासाठी तुमची मदत करतं ”
ओम शांती ओम मध्ये शाहरुखचा ” सारी कायनात”वाला डायलॉग फार फेमस झाला होता. ह्याचंच मूळ ह्या कोट मध्ये आहे. आज कित्येक लाईफ कोच ह्या थेअरी वर बोलतात. कित्येक वर्षांपूर्वी पाउलो कोएलो ने त्याच्या पुस्तकात मांडलं आहे. जेंव्हा एखादी गोष्ट आपल्याला खरंच हवी असते आणि त्या साठी आपण प्रयत्नशील असतो तेंव्हा ती नक्कीच प्रत्यक्षात येते. विश्वासाची, स्वतःवरच्या श्रद्धेची ताकद काही औरच असते. हेच खरं!
“Remember that wherever your heart is, there you will find your treasure.”
“तुमचं हृदय कुठे आहे ते लक्षात ठेवा, तिथेच तुम्हाला तुमचा खजिना सापडेल”
कित्येकदा लोकं म्हणतात कि हृदयाचं नाही डोक्याचं ऐकावं. ते जास्त प्रॅक्टिकल असतं. पण खरं सांगायचं झालं तर जे मनातून, हृदयातून येतं तेच आपल्याला अधिक भावतं. अगदी एखाद्याचं लिखाण म्हणा, गाणं म्हणा, चित्र म्हणा किंवा काम म्हणा… जे आतून येतं ते नेहेमीच ठळक आणि सुंदर दिसतं. कुठलीही गोष्ट मनापासून करणं हे महत्वाचं आहे असं आई कायम सांगायची. ते का हे आता पटलं. जीव ओतून केलेली कोणतीही गोष्ट मग ते काम असो , कला असो व प्रेम असो नक्कीच आनंद देणारी ठरते. धडधडणारं हृद्य आणि संवेदनशील मन हि खरंतर देणगी आहे असं मला वाटतं कारण गर्दीतून तेच आपल्याला वेगळं बनवतं .

“People are capable, at any time in their lives, of doing what they dream of.”
“माणूस हा त्याच्या आयुष्यातल्या कुठल्याही वळणावर स्वतःचे स्वप्न साकार करण्यासाठी सक्षम असतो “कित्येकदा काही वर्ष प्रयत्न करूनही आपल्याला हवं तसं न झाल्याने आपण खचून जातो. कित्येक जण आता या वयात काय शक्य होणार आहे म्हणून आपली स्वप्न एका गाठोड्यात बांधून टाकतात. खरंतर उशीर कधीच झालेला नसतो. आपली स्वप्न आपण वयाच्या कुठल्याही टप्प्यावर पूर्ण करू शकतो . स्वप्न बघण्याचा आणि ती पूर्ण करण्याचा अधिकार आपणा सर्वांना आहे. आपल्यामध्ये खूप शक्ती असते. कित्येकदा आपल्याला त्याची कल्पनाही नसते. हाच आपल्या मध्ये दडलेला खजिना असतो. कधी कधी काही अप्रिय घटनांमुळे आपल्याला जगणं नको होतं. पण खरंतर हा सगळा आपल्या आत्मशोधाच्या प्रवासाचा एक भाग असतो जो आपल्याला आपल्यासाठी ठेवलेल्या खजिन्यापर्यंत पोहोचवतो.

अश्या अनेक गोष्टी , अनुभव ह्या पुस्तकातून मिळतात. मला वाटतं “द अल्केमिस्ट” हे पुस्तक मी आत्तापर्यंत वाचलेल्या सर्वोत्तम पुस्तकांपैकी एक आहे! सोनं केवळ चकाकतं म्हणून ग्रेट नसतं तर ते तापलं तरी नष्ट होत नाही उलटं अजून लखलखतं . अल्केमिस्ट ह्या शब्दाला मराठी शब्द कदाचित किमयागार असू शकेल. अशी व्यक्ती जी कुठल्याही धातूचं रूपांतर सोन्यामध्ये करू शकते. अशी व्यक्ती आपल्या आयुष्यात कुठल्या न कुठल्या वळणावर नक्कीच येते. जिच्या एका स्पर्शाने, असण्याने आपलं अयुष्यचं उजळून निघतं. ती नुसती वरदेखली चकाकी नसते. तो आपल्याला कणखर बनवतो, आपल्यातले गुण चाकाकायला लागतात आणि आपलं आयुष्यचं लखलखून निघतं. अश्या आपल्या आयुष्यातल्या अल्केमिस्टला सलाम कारण तोच आपल्याला खजिन्यापर्यंत पोहचण्याचा मार्ग दाखवतो आणि बळंही देतो. Cheers to The alchemist!!!21370850_10213923183856709_8084059818927687132_n.jpg

Posted in मला (बि)घडवणारे लेखक | Leave a comment

मला (बि)घडवणारे लेखक २- रबिन्द्रनाथ टागोर

खरंतर आज ज्यांच्याबद्दल मी लिहिणार आहे त्यांना आपण एक कवी म्हणून जास्त ओळखतो. त्यांच्या कविता असामान्य आहेतच पण त्याच बरोबरीने त्यांनी लिहिलेल्या कथा देखील तितक्याच संवेदनशील आणि प्रभावी आहेत. भारताला लाभलेले एक रत्न ज्यांनी आपल्या देशाला राष्ट्रगीत दिलं असे पहिले नॉन युरोपियन ज्यांना १९१३ साली लिटरेचर मध्ये नोबेल प्राईझ बहाल केलं गेलं असे रबिन्द्रनाथ टागोर! टागोरांबद्दल माझ्या सारख्या सामान्य मनुष्याने काही लिहिणं खरंतर योग्य नाहीच पण त्यांचा उल्लेख केल्या शिवाय हि सिरीज पूर्ण होऊच शकत नाही.

रबिन्द्रनाथ यांच्या बद्दल लहानपणापासून मी ऐकत आले होते. खरंतर आपलं राष्ट्रगीत लिहिणारे कवी हि त्यांची मला झालेली पहिली ओळख. त्यानंतर त्यांच्या कविता वाचल्या. सगळ्यात पहिले वाचलं ते गीतांजली आणि मग टागोर आणि कविता अशीच एक धारणा होऊन बसली. काही वर्षांपूर्वी बंगाली भाषेतली अनुवादित साहित्य वाचण्यास सुरवात केल्यावर टागोरांचं एक लेखक म्हणून असलेलं रुपडं फार आवडलं. काळाच्या खूप पुढे असलेली यांची लेखणी प्रभावित करून गेली. टागोरांनी साधारण 8 कादंबऱ्या, चार दीर्घ कथा आणि ८४ लघु कथा लिहिल्या आहेत. गोल्पो गुच्छो ह्या त्यांच्या शोर्ट स्टोरीजच्या कलेक्शनचे इंग्रजीमध्ये अनुवादित केलेले पुस्तकं अमेझॉनवर उपलब्ध आहेत. काबुलीवाला, गोरा ,पोस्टमन, वाईफ लेटर्स, घरे बैरे अश्याअनेक शोर्ट स्टोरीज ह्या कलेक्शन मध्ये आहेत. एकूण तेरा भावंडामध्ये वाढलेले रबिन्द्रनाथ हे देबेन्द्रनाथ टागोर यांचे सुपुत्र. लहानपणीच आई वारल्याने आणिवडील कायम फिरतीवर असल्याने त्यांच्याकडे कामकरणाऱ्या नोकरांनीच त्यांना वाढवले. एकूणच त्यांचे बंधू आणि एक बहिण संगीत आणि लिखाणाच्या क्षेत्रात चांगलं नाव कमावलं. वयाच्या८व्या वर्षी पहिली कविता लिहिणारे रबिन्द्रनाथ काही औरच .

“टागोरांच्या गोष्टींमधल्या सगळ्यात ठळक जाणवणारी गोष्ट म्हणजे स्ट्रॉंग,इंडिपेन्डन्ट नायिका. काळाच्या पुढे असलेल्या! टागोरांनी कित्येक गोष्टींमध्ये बोल्ड स्त्री पात्र दाखवली आहेत ज्यां समाजाच्या, नैतिकतेच्या, स्त्री सुलभ लज्जेच्या पुढे जाऊन जगण्यातला आनंद मिळावायचा प्रयत्न करताना दिसतात.

बिनोदिनी – चोखेर बाली

माझ्या अत्यंत आवडती दीर्घकथा. ह्यावर चित्रपट( ऋतुपर्ण घोष ) आणि टीव्ही मालिका ( अनुराग बासू ) दोन्हीही बनवल्या असल्या तरीही मूळ गोष्टीमधला इसेन्स त्यांना पकडता आला नाही. गोष्ट आहे बिनोदिनीची. अत्यंत सुंदर, घरकामात, पाककलेत निपुण, उत्तम गाणारी , इंग्रजी बोलता येणारी बिनोदिनीचं स्थळ महेंद्रला येतं आणि तो न बघताच नाही कळवतो. मग त्याची आई त्याच्या जिवलग मित्र बिहारी ला गळ घालू बघते पण तो हि टाळतो . आणि मग बिनोदिनीचं लग्न दुसरीकडे होतं आणि काही दिवसांतच तिच्या नवऱ्याचा देहांत होतो आणि तिला महेंद्रची आई आपल्याकडे बोलावून घेते. इकडे महेंद्र आशालताशी लग्न करतो आणि त्यांचा सुखी संसार पाहून घायाळ झालेली बिनोदिनी सूड घेण्याचं ठरवते आणि महेंद्रला आपल्या जाळ्यात ओढू बघते. महेंद्र तिला मिळतो पण तिचं त्याच्यावर प्रेम नसतंच. ते असतं बिहारीवर . आणि मग सुरु होतो खेळ प्रेमाचा. बिहारीला आशालता साठी असणारा सॉफ्ट कॉर्नर , बिनोदिनीसाठी असणारं अव्यक्त प्रेम आणि तिरस्कार आणि बिनोदिनीचं बिहारीवर असणारं निस्सीम प्रेम ह्याची हि गोष्ट. विधवा असूनही आपल्या मनाचं, शरीराचं ऐकणारी बिनोदिनी काळाच्या पलीकडचीच वाटते. एखादी स्त्री शरीर सुखासाठी आसुसलेली आहे , त्यासाठी समाजाचे नियम ती तोडू बघते आहे हि त्या काळी लिहिणारी टागोरांची लेखणी केवळ जबराट!

चारुलता – नास्तानिर्ह ( ब्रोकन नेस्ट )

सत्यजित रे ह्यांचा अत्यंत सुंदर सिनेमा टागोरांच्या ह्या दीर्घ कथेवर बेतलेला आहे. मूळ कथे इतकाच सुंदर चित्रपट फार कमी दिग्दर्शकांना बनवता येतो तो सत्यजित रे ह्यांना जमला आहे . हि गोष्ट आहे एका वर्कोहोलिक पत्रकाराशी लग्न झालेल्या चारुलताची. लग्नानंतर तिच्या नवऱ्याला तिला द्यायला अजिबातच वेळ नसतो आणि मग एकट्या , एकाकी पडलेल्या चारुलताच्या निरस आयुष्यात चैतन्य घेऊन येतो तो तिचा दीर. दोघांनाही संगीताचं वेड. ते वेडच त्यांना एकत्र घेऊन येतं आणि त्यांच्या मध्ये प्रेम फुलतं. तिचा दीर नंतर तिला सोडून जातो पण ती मात्र आपल्या नवऱ्याला तिच्या प्रेमाबद्दल सगळं सांगते आणि संसार मोडून जाते . गोष्ट मुद्दामून पूर्ण सांगितली कारण ह्याचा शेवट. असा शेवट त्या काळी काय आत्ताच्या काळात करायलाही लेखक दहा वेळा विचार करेल . कारण पर – पुरुषावर प्रेम करणारी बाई समाजाच्या कुठल्याही चौकटीत बसूच शकत नाही . ती लगेचच चारित्र्यहीन, करंटी ठरवली जाते. आणि तिचं दुसऱ्या पुरुषावर प्रेम आहे हे तिने स्वतःच्या नवऱ्याला निर्लज्ज पणे सांगणं म्हणजे तर जगातलं सगळ्यात मोठं पाप! कारण स्त्रीला सुख मग ते शारीरिक असो व मानसिक उपभोगण्याचा अधिकार समाज देतोच कुठे? चारुलता सारखी नायिका जी आपल्या प्रेमाशी प्रामाणिक राहून जगते आणि टागोरांसारखा लेखक तिला
तसं जगण्याची सूट देतो हे केवळ लाजवाब!

म्रीणाल – स्त्रीर पत्रा ( The Wife’s Letter)

टागोरांची अत्यंत लिरिकल आणि पोएटिक अशी हि कादंबरी! म्रीणालच्या लग्नाला पंधरा वर्ष होऊन गेलेली असतात आणि ती आपल्या नवऱ्याला पहिल्यांदाच एक पत्र लिहीत असते – पुरी नावाच्या गावामधून. तिची ती सततचे टोमणे आणि मानसिक अत्याचाराला कंटाळून शेवटी आत्महत्या करते आणि या सगळ्या नंतरही तिलाच बोल लावणाऱ्या समाजाला, घराला कंटाळून म्रीणाल घर, संसार सोडून जाते . आणि नवऱ्याला पत्र लिहिते . ती लिहिते कि स्त्री जर सुंदर असेल तर तो तिचा गुण समजला जातो आणि ती जर हुशार असेल तर तो तिचा दुर्गुण! कारण हुशार स्त्री प्रश्न विचारणार, तिला बंदिस्त करू पाहणाऱ्या प्रथांना धुडकावून लावायचा प्रयत्न करणार . एक माणूस म्हणून जगायचे हक्क मागणार, शिकून सावरून स्वतःच्या पायावर उभं राहण्याचा प्रयन्त करणार , स्वतःच्या सुखाचा विचार करणार , बुद्धीचा वापर करणार आणि म्हणून हुशारी हा स्त्रीचा सगळ्यात मोठा दुर्गुण आणि लहान पणापासूनच तो नष्ट करण्याचा समाज , आई वडील प्रयन्त करणार का तर तिला पुढे जाऊन काही त्रास होऊ नये म्हणून . म्रीणाल लहानपणा पासून छान कविता करत असे पण तिच्या आईने तिला घालून पाडून बोलून ते बंद करायला लावलं आणि मग ती पुढे लपून छपून कविता करत राहिली. लग्नानंतर एक आदर्श बायको, आई ह्यामध्ये होणारी घुसमट सहन करत राहिली आणि मग बिंदूच्या प्रकरणानंतर स्वतःसाठी जगायचं ठरवून आपला संसार सोडून मुक्तपणे जगायला ती तयार होते. कित्येक वर्षांपूर्वी लिहिलेली गोष्ट आजही किती चपखल बसते. हुशार , नीती- अनीती, नैतिकता- अनैतिकता ह्यासगळ्यांच्या पलीकडे जाऊ बघणारी, आईपणाच्या, बायकोच्या भंपक चौकटींना छेद देऊ पाहणारी, स्वतःच मत असणारी आणि ते मांडण्याची हिम्मत ठेवणारी, आयुष्य आपल्या अटींवर जगणारी आणि त्याची किमत देण्याचा दम ठेवणारी अशी स्त्री आपण जगू देतो का तिला? नवरे, समाज तिचं स्वतंत्र अस्तित्व, तिचा झगडा मान्य करतात का? हा खरा प्रश्न आहे . आणि इतक्या वर्षांनतरही आहेच. हीच ती काळाच्या पुढे असणरी टागोरांची लेखणी!

“त्याग” मधली सुमन, “संपत्ती” मधली म्रीनमोयी,”शेषेर कोबिता” मधली लाबन्या ह्या सगळ्या नायिका आपल्या परीने जगण्याचा, त्यांच्या अस्तित्वाचा अर्थ शोधण्याच्या प्रयत्नात दिसतात. त्यांना स्वतःचा आवाज आहे, बुद्धी आहे आणि मन, शरीर देखील आहे. ज्या काळी बाईला माणूस म्हणून जगण्याचा अधिकार नव्हता तेंव्हा टागोरांनी लिहिलेल्या ह्या सर्व कथा केवळ अद्भुत. एकूणच बंगाली साहित्य काळाच्या पुढचंच. राष्ट्रगीत, माईंड इज विदाउट फिअर आणि गीतांजली सारख्या काव्य संग्रहांव्यतिरिक्त ह्या कथांमधून गवसलेले आणि अनुभवलेले टागोर केवळ अद्भुतच! एक स्त्री म्हणून मला वाटणाऱ्या भावना, जाणिवा, आनंद, आसुसलेपण, माझ्या गरजा, माझे अश्रू ,माझी घुसमट , माझा निडरपणा, वैचारिक द्वंद्व , पोरांसाठी तुटणारं माझं काळीज , स्वतःच्या सुखाचा विचार केल्यावर येणारं अपराधीपण, मग चवताळून उठणाऱ्या उर्मी हे सगळं किती नैसर्गिक आणि किती माझं आपलं आहे हे टागोरांच्या लेखणीमुळे उमजलं! काळाच्या पुढे असलेल्या त्यांच्या लेखणीला सलाम!19884195_10213363156736381_9127333614582601501_n

Posted in मला (बि)घडवणारे लेखक | Leave a comment

मला (बि)घडवणारे लेखक १- हारुकी मुराकामी

पुस्तकं म्हणजे माझा जीव कि प्राण. मी पुस्तकांशिवाय जगूच शकत नाही. माझ्या उशाशी नेहेमी एक पुस्तक तुम्हाला सापडेलच. एवढंच काय बुकशेल्फ आणि बैठकीतल्या कपाटांमध्ये पुस्तकं मावेनाशी झालीत कि माझ्या कपडयांच्या कपाटात देखील पुस्तकं ठेवते मी. इतकं प्रचंड वेड आहे मला पुस्तकांचं. मला तर नेहेमी वाटतं कि लहानपणी मी उच्चारलेला पहिला शब्द “पुस्तक” हाच असावा! जनरली पुस्तकांबाबबत आजपर्यंत मी जेंव्हा जेंव्हा लिहिलं आहे तेंव्हा तेंव्हा थोडा उदासीन रिस्पॉन्स मिळाला. कदाचित लोकांना पुस्तकांपेक्षा चित्रपटांची अधिक क्रेझ आहे असं मला वाटत आलं आहे. असं जरी असलं तरी माझी हि सिरीज माझं आयुष्य बदलवून टाकणाऱ्या पुस्तकांबद्दल आणि लेखकांबद्दल आहे. ह्या सिरीजची सुरवात एका अश्या लेखकापासून ज्याने खऱ्या अर्थाने माझ्या विचारांचं चाकोरीबद्ध विश्व रुंदावत नेलं.

हारुकी मुराकामी

मुराकामी मला योगायोगानेच सापडला. मी पुलित्झर पुरस्कार मिळालेल्या लेखकांची पुस्तकं वाचत होते. १९८२साली लिटरेचर साठी नोबेल मिळालेले स्पॅनिश भाषेमध्ये लिहिणारे गेबो म्हणजेच गॅब्रिएल गार्सिया मार्केझ (Gabriel García Márquez ) ह्यांची पुस्तकं वाचत होते . तेंव्हा मॅजिकल रिऍलिसम ह्या जॉनर मध्ये लिहिणाऱ्या मुराकामीवर नजर पडली. आणि मुराकामीच्या जादुई दुनियेत मी प्रवेश केला . तेंव्हापासून मुराकामीची सगळी पुस्तकं वाचून झाली आहेत. नक्की कुठलं जास्त आवडलं हे सांगणं जरा कठीणच आहे . थोडक्यात मुराकामीच्या पुस्तकांची सफर मी तुम्हाला करवणार आहे .

खरंतर लेखक होणं १९४९ साली जन्मलेल्या मुराकामीच्या गावीही नव्हतं. त्याने आपल्या बायकोबरोबर एक जाझ बार उघडला होता . एकदा एक बेसबॉलची मॅच बघताना एकदम त्याला असं वाटलं कि आपण एक पुस्तक लिहावं आणि त्याने ते लिहून नवीन लेखकांच्या एका स्पर्धेत दिलं आणि त्याला प्राईझ मिळालं अन मुराकामीची लेखक म्हणून जर्नी सुरु झाली . त्याने लिहिलेलं पाहिलं पुस्तक म्हणजे हिअर द विंड सिंग (१९७९). पुढे हे पुस्तक ट्रायलॉजी ऑफ रॅट ह्या सिरीजचा भाग झालं. ह्या ट्रायलॉजीचा दुसरा भाग असणारं पुस्तक म्हणजे पिनबॉल १९७३ ( १९८०) आणि वाइल्ड शिप चेस (१९८२). त्यानंतर मुराकामीने लिहिली ती एक फँटसी – हार्ड बॉइल्ड वंडरलँड अँड द एन्ड ऑफ वर्ल्ड ( १९८५). त्यानंतर चं नॉर्वेजियन वूड (१९८७) आणि डान्स डान्स डान्स ( १९८८) ने मुराकामीला जागतिक स्तरावर फेमस केलं. त्यानंतर विंड अप बर्ड क्रोनिकल, आफ्टर द क्वेक , स्पुटनिक स्वीटहार्ट , २००२ साली लिहिलेलं लेजेंडरी काफ्का ऑन द शोअर ,२००४ सालाच आफ्टर डार्क आणि २००९ साली लिहिलेली माझी सगळ्यात आवडती ट्रायलॉजि १Q ८४ , आणि २०१३ चं Colorless Tsukuru Tazaki and His Years of Pilgrimage या पुस्तकांनी मुराकामीला जागतिक स्तरावरच्या सगळ्यात अव्वल लेखकांपैकी एक बनवलं. ह्याशिवाय मुराकामीने एलिफन्ट व्हॅनिशेस , ब्लाइंड विलो स्लीपिंग वूमन आणि मेन विदाउट वूमन ह्या शॉर्ट स्टोरीज देखील लिहिल्या आहेत. मुराकामीचं मेमॉयर व्हॉट आय टॉक्ड व्हेन आय टॉक्ड अबाउट रनींग हे माझ्या अत्यंत आवडतं पूस्तक.

फ्रान्झ काफ्का , Jerusalem पुरस्काराने सन्मानित मुराकामीची पुस्तकं सरिऍलिसम, पिकारेस्क नेरेटिव्ह आणि मॅजिकल रिऍलिसम ह्या जॉनर मध्ये मोडणारी! ती आपल्याला त्यांच्या अफाट, जादुई दुनियेत घेऊन जातात. त्याच्या प्रत्येक पुस्तकाबद्दल लिहायला बसले तर पानं पुरणार नाहीत आणि एखाद्या पुस्तकावर लिहिलं तर बाकीच्यांवर अन्याय होईल म्हणून त्याच्या पुस्तकांमधले काही फेमस कोट्सबद्दल लिहायचं मी ठरवलं आहे .

“Pain is inevitable. Suffering is optional.”- — What I Talk About When I Talk About Running

ह्या पुस्तकात मुराकामीने त्याच्या वेगवेगळ्या मॅरेथॉन मध्ये पळण्याच्या अनुभवांबद्दल लिहिलं आहे. त्याचं लिखाण इतकं प्रेरणादायी आहे कि माझ्यासारखी अळशीबुवा हि पळण्यासाठी प्रेरित झाली. मुराकामीने खऱ्या अर्थाने माझं जग बदललं ते ह्यामुळेच. ह्यात एका ठिकाणी मुराकामी म्हणतो कि “आयुष्यात वेदना होणं ,दुखावलं जाणं हे अपरिहार्य आहे पण त्यामुळे दुखी ,त्रस्त व्हायचं कि नाही हा पर्याय आपल्या हातात आहे.”! माझ्या अत्यंत आवडता कोट आहे हा. म्हणजे वेदना होणं आणि त्याचं दुःख करत बसणं ह्या दोन स्वतंत्र गोष्टी आहेत. आयुष्य म्हटलं कि दुःख येणारच, जखमा होणारच पण त्यांचे घाव घेऊन कुढत जगायचं कि त्या जखमांचे व्रण अलगद एका कप्यात ठेऊन एखाद्या मौल्यवान अलंकारासारखे वागवायचे हे आपल्याच हातात असतं. आपण बघू तसं जग भासतं असं म्हणतात ना ते ह्यासाठीच. दुःखाकडे बघण्याचा आपला दृष्टीकोन बदलायला हवा. आपलं आयुष्य दुःखाने होरपळून निघालं आहे असं म्हणून दुःखांना सतत स्वतःला आपण गोंजारत बसलो कि संपलं सगळं. याउलट आयुष्याचा हा एक भाग आहे आणि सुखाएवढाच मोलाचा आहे हे एकदा मान्य केलं कि निर्धास्तपनये , खुलल्या मनाने जगता येतं .

“If you can love someone with your whole heart, even one person, then there’s salvation in life. Even if you can’t get together with that person.” – 1Q84

१Q ८४ हे मी वाचलेलं मुराकामीचं पाहिलं पुस्तक. आपण ज्या जगात राहतो त्याला समांतर असं अजून एक जग आहे जे जितकी खरं आहे तितकंच मायावी. पौर्णिमेच्या दिवशी आकाशात काही स्पेशल लोंकाना दोन चंद्र दिसतात त्यांनाच ह्या समांतर जगाची माहिती आहे. आणि अश्या दोन जागांमध्ये गुंतून पडलेल्या Aomeme आणि tango ची हि गोष्ट आहे. ह्यात प्रेमाबद्दल लिहिताना मुराकामी म्हणतो “जर तुम्ही कोणावर मनापासून प्रेम केलं , मग ते अगदी एकावरच का असेना , ते प्रेम तुमचं आयुष्य तारून नेतं , मग ती व्यक्ती तुमच्याबरोबर राहो न राहो !
आहाहा.. कुठेतरी खोलवर पोहोचतं हे वाक्य. मनापासून केलेलं प्रेम हे कधीच अपूर्ण राहत नाही असं म्हणतात ते खरंच आहे. मुळात प्रेम असणं म्हणजे ती व्यक्ती तुमच्या बरोबर सतत असावी ह्याचा अट्टहास कशासाठी? दूर राहून , एकमेकांसाठी झुरुन प्रेम करण्यातली मजा काही औरच असते. आणि प्असं प्रेम केलं कि ते आपसूकच सगळ्या दुःखामधून , संकटांमधून तारून नेतं हे नक्की!

“Whatever it is you’re seeking won’t come in the form you’re expecting.” — Kafka on the Shore

काफ्का ऑन द शोअर हे देखील माझ्या अत्यंत आवडते पुस्तक. १५ वर्षाचा काफ्का एडीपल ( oedipal ) कर्स पासून स्वतःची मुक्तता करून घेण्यासाठी आणि आपल्या आई आणि बहिणीला शोधण्यासाठी वडिलांचं घर सोडून जातो. त्याच्या ह्या साहसी प्रवासात त्याला आलेले अनुभव, मिस saeki ह्यांची लायब्ररी आणि भेटलेला हुशार ओशिमा ह्याची हि गोष्ट. ह्याच बरोबरीने नकाटा हे हरवलेल्या मांजरांना शोधणारे पात्र देखील ह्या गोष्टीमध्ये आहे. ह्या पुस्तकातले तीन कोट्स मला अतिशय आवडतात . इथे मुराकामी म्हणतो ” जे काही तुम्ही शोधता आहात ते तुम्हाला अपेक्षित असलेल्या रूपात कधीच गवसणार नाही “! विचार केला तर खूप खोलवर अर्थ दडला हे ह्या ओळीत. मला कित्येकदा असं वाटतं कि आपण कुठलीही गोष्ट करण्याआधी त्याला अपेक्षांचं ओझं अडकवतो. म्हणजे मी अमुक एक केलं तर तमुक व्हायला पाहिजे. मी व्यायाम केला तर माझं वजन कमीच व्हायला पाहिजे, मी मुलांसाठी घरी बसले त्यामुळे आता माझ्या मुलांनी अभ्यासात, खेळात तरबेज व्हायलाच पाहिजे, मी एक उत्तम गृहिणी आहे हे सर्वांनी मान्य करण्यासाठी मी स्वैपाकात,मुलांना सांभाळण्यात निपुण असलंच पाहिजे. इतकंच काय आपण देवालाही ह्यातून सोडता नाही. मला अमुक एक दिलंस ना तर इतके सोमवार मी करेन अँड सो ऑन . मला आनंद दे , शांती दे , प्रसन्नता दे एवढं म्हणून बाकीच निर्मिकावर सोडून देता आलं पाहिजे. मी एवढी प्रार्थना करते पण देव ऐकतच नाही असं आपल्यालाही वाटतं कित्येकदा. कारण आपण आउटकम आधीच ठरवून ठेवलेला असतो. म्हणून जे पदरात पडलं आहे त्यात समाधान शोधणं जास्त रास्त आहे !

“If you remember me, then I don’t care if everyone else forgets.” — Kafka on the Shore

“जर तू मला कायम आठवणीत ठेवलंस तर अख्ख जग जरी मला विसरलं तरी मला फरक पडणार नाही. ”
माझा अत्यंत आवडता हा कोट. खरंतर ह्याला काही लिहिण्याची आवश्यकताच नाही . क्वचितच आपण अश्या व्यक्तीच्या प्रेमात पडतो कि जिच्यामुळे आपल्याला आपल्या स्वतःचा ,जगाचा सगळ्या गोष्टींचा विसर पडतो. अगदी अतिशयोक्ती वाटावी असं हे वाक्य पण ज्यांनी कुणी असं प्रेम केलं असेल , ज्यांच्या आयुष्यात काही क्षणासाठी का होईना अशी व्यक्ती अली असेल त्यांच्या थेट आत्म्यापर्यंत जाऊन पोहोचेल हे वाक्य!

“And once the storm is over you won’t remember how you made it through, how you managed to survive. You won’t even be sure, in fact, whether the storm is really over. But one thing is certain. When you come out of the storm you won’t be the same person who walked in. That’s what this storm’s all about.” ― Haruki Murakami, Kafka on the Shore

“जेंव्हा वादळ शमतं तेंव्हा कदाचित तू ते पार कसं केलंस, त्याच्यातून तू कसा वाचलास हे तुला आठवणार नाही. कदाचित खरंच वादळ शमलं आहे हे ह्यावर तुझा विश्वासही बसणार नाही. पण एक गोष्ट नक्की ….. जेंव्हा तू वादळामधून मार्ग काढून बाहेर पडशील तेंव्हा तू “तोच ” राहणार नाही. ( तुझं व्यतिमत्व बदलेल.) आयुष्यात वादळं उठतात ती ह्यासाठीच!”

काय म्हणावं ह्याला. आयुष्यात निर्माण झालेल्या प्रश्नांनी आपण गांगरून जातो. ह्या अडचणी आपल्यापुढे वादळांसारख्या आ वासून उभ्या ठाकतात. आपल्यापुढे दोनच मार्ग उरतात. एक तर आपल्या डोळ्यादेखत ह्या वादळाला आपलं आयुष्य उध्वस्त करण्याची मुभा देणं किंवा मान ताठ करून ह्या वादळातून मार्ग काढणं. दुसरा पर्याय अवघड वाटला तरी जे लोकं हि वादळं पार करून येतात ते एक व्यक्ती म्हणून बदलून जातात . काही उजळून निघतात तर काही थोडीशी कडवट होतात. पण काहीही झालं तरी वादळं माणसाला अंतर्बाह्य बदलून टाकतात. आपण संकटातून मार्ग काढला ह्यातून जे धैर्य आत्म्याला मिळतं ते अवर्णनीय असतं. ते तेज , ऑरा काही वेगळाच. तेंव्हा वादळं आली तरी डळमळून जाऊ नका . विधाता तुम्हाला कणखर बनण्याची संधी देतो आहे असं ह्याकडे बघा आणि मग बघा वादळ कसं बदलून टाकेल तुम्हाला ते.

मुराकामीची शैली सुरवातीला थोडी विचित्र वाटली तरी हळूहळू तहवेतून माश्यांचा पाऊस पडणाऱ्या, बोलणाऱ्या मांजरी, दोन दोन चंन्द्र दिसणाऱ्या, सुंदर जॅझ ची गाणी, वाईन चे वेगवेगळे प्रकार असणाऱ्या मुराकामीच्या जादुई पण वास्तववादी दुनियेत एक तरी सफर करून यायलाच पाहिजे. शेवटी नॉर्वेजियन वूड्स मध्ये मुराकामी म्हणतो तसं “If you only read the books that everyone else is reading, you can only think what everyone else is thinking.”- “जर तुम्ही तेच वाचत बसला जे सगळं जग वाचतं तर तुम्हीही तोच विचार कराल जे सगळं जग करतं “! जर आउट ऑफ बॉक्स काही शोधात असाल तर नक्कीच मुराकामी वाचा!

18881883_10212983702610265_1512743975920786046_n.jpg

Posted in मला (बि)घडवणारे लेखक | Leave a comment

मला (बि)घडवणारे चित्रपट ६ – “सिड्युसिंग मिस्टर परफेक्ट “

ह्या सिरीजचा शेवट कोरियन चित्रपटाने करावा असं मनात होतं. बरेचसे कोरियन चित्रपट अतिशय संवेदनशील आणि वूमन सेंट्रिक आहेत. प्रेम कसं दाखवायचं हे त्यांना पक्कं कळलेलं आहे. रोमँटिक जॉनर मध्ये मोडणारे विंडस्ट्रक, लव्ह फोबिया ,मोर दॅन ब्लू,माय सॅसी गर्ल, माय लिटिल ब्राईड असे कित्येक हाय इमोशनल कोशंट असलेले कोरियन चित्रपट आपल्याला वेडं करून सोडतात. पण आज मी ज्या चित्रपटाबद्दल लिहिणार आहे तो आवडायला एका विशिष्ट वयाच्या फ्रेम ऑफ माइंड मध्ये जर आपण आलो तरच हा चित्रपट आवडू शकेल . म्हणजे जर तुमचं दिल पागल आहे आणि तुम्ही १८ ते २५ ह्या यडपट वयात येऊन हा चित्रपट बघू शकलात तर आणि तरच तुम्हाला हा चित्रपट आवडू शकेल. सो जिनका दिल जवान है त्यांनीच हा चित्रपट पाहावा. हा चित्रपट आवडण्याचं एक मोठ्ठ कारण म्हणजे ह्या चित्रपटाचा हिरो – डेनियल हेनी . मला आजतागायत इतका कॅड फक्त “सोमणांचा मिलिंद” वाटायचा. त्यानंतर आता “हेनींचा डेनियल” ! कोरियन ऍक्टर फार रेअरली इंग्लिश मध्ये इतकं छान बोलतात. हा पठ्ठया तर संपूर्ण चित्रपटात डायलॉग्स मस्त इंग्लिश मध्येच म्हणतो. सो सांगायचा मुद्दा असा कि ह्या डेनियल मुळे या चित्रपटाला झुकतं माप मिळालं आहे . चित्रपट आहे “सिड्युसिंग मिस्टर परफेक्ट “!

हि गोष्ट आहे मिस्टर रॉबिन हेडन ( डेनियल हेनी) आणि मिन जून ( Uhm Jung-Hwa) ची . मिन जून हि खूप ग्गोड ,साधी आणि प्रेमळ तरुणी. ती ज्या ऑफिसमध्ये काम करत असते तिथे येणाऱ्या नवीन बॉस बद्दल सगळेच उत्सुक असतात. नेमकी त्याच दिवशी तिच्या आणि एका माणसाच्या गाडीची टक्कर होते , थोडी शाब्दिक चकमक होते . तोच असतो तिचा नवीन बॉस. हुशार , हँडसम आणि कोल्ड ब्ल्डेड रॉबिन! मिन जून च्या आयुष्यात एकच प्रॉब्लेम असतो . तिच्या प्रत्येक रिलेशनशिपमध्ये तिला तिचा पार्टनर दगा देऊन दुसऱ्या मुलीबरोबर जात असतो. हि प्रत्येक वेळेस प्रेमात आकंठ बुडत असते. साधं सुधंप्रेम नसते करत हि बया. पार प्रेमात येडी होत असते हि . म्हणजे बॉयफ्रेंडसाठी त्याच्या आवडीचे पदार्थ बनवणे , भांडण झालं तर पहिले सॉरी म्हणणे , त्याच्या साठी नवीन वस्तू , कपडे आणणे , मुव्ही , हॉटेलचे पैसे आपणच देणे , तो तिचा वाढदिवस विसरला तरी त्याचा वाढदिवसाला मस्त साजरा करणे, त्याने नोकरी सोडली तर हिनेच त्याला पैसे देणे आणि अश्या अगणित गोष्टी ती प्रेमासाठी करते . तरीही मुलं कालांतराने हिला सोडून जातात आणि हि आपलं टूटा दिल घेऊन रडत बसते. असं नेहेमी होत असतं. तर एक दिवस रॉबिन आणि डेनियल कामावरून एकत्र गाडीने परतत असताना हि सतत कोणाला तरी फोन लावत असते. फोन लागत असतो पण फोन कोणी उचलत नसतो. शेवटी तिचा फोन मुद्दामून कट केला जातो . तिला विचारल्यावर ती सांगते कि मी माझ्या बॉयफ्रेंडला कॉल करते आहे पण तो कदाचित बिझी आहे . ह्यावर रॉबिन म्हणतो कि तो तुला टाळतो आहे एवढं साधं तुला कळत नाही ? हिला राग येतो आणि तीत्याला म्हणते कि त्याचा आज वाढदिवस आहे . मी सगळी तयारी केली आहे तो नक्की येईल आणि चिडून घरी जाते . तो काही येतंच नाही .

दुसऱ्या दिवशी हि एका कॅफे मध्ये रॉबिन ची वाट बघत बसली असताना हिला तो बॉयफ्रेंड एका दुसऱ्याच मुलीबरोबर दिसतो . हि संतापाच्या भरात खूप तमाशा करते पण तो तिच्या बरोबर येत नाही आणि सगळ्यांसमोर तिचा हशा होतो . रॉबिन हे सगळं बघतो आणि तिला म्हणतो कि तुला प्रेमाच्या खेळातले नियम माहित नाहीयेत . तू प्रेमात गुलाम होऊन जातेस आणि म्हणून मुलं तुझा फायदा घेऊन तुला सोडून जातात. तुझा पायपुसण्या सारखा वापर करतात. हा खेळ जिंकण्यासाठी तू खेळातच नाहीस . पहिला फोन करणारी. गिफ्ट देणारी , जेवणाचे पैसे देणारी, प्रेमाची गरज दाखवणारी नेहेमी तूच ठरतेस. तुला साधे नियम माहित नाहीत . तू तुझी सेल्फ रिस्पेक्ट गहाण ठेऊन डेट करतेस . तू असंच पथेटिक वागत राहिलीस तर पुरुषांकडून अशीच कचऱ्यासारखी वागवली जाशील . ह्यावर रडत रडत मिन जून म्हणते माझी माफी माग . तो म्हणतो मी कधीच कोणाची माफी मागितली नाहीये आजवर . मी कशाबद्दल माफी मागू ? ती म्हणते तू मला हे सगळं बोललास म्हणून ! प्रेमाची कबुली देण्यात काय चूक आहे ? जर त्याला आवडतं म्हणून मी जेवण बनवलं , त्याची आवड लक्षात ठेऊन गिफ्ट दिलं , त्याला गरज असताना त्याला पैसे दिले , भांडण लवकर मिटावं म्हणून मी पहिले सॉरी म्हणाले ह्याच्याने मी मूर्ख ठरणार असेल तर आहे मी मूर्ख . मी ठरवलं तर माझ्या बरोबर राहण्यासाठी पुरुषांची लाईन लागेल पण मी तसं वागत नाही . ह्यावर तो म्हणतो अस्सं ? मग मला तुझ्याबरोबर राहावसं वाटेल ह्यासाठी मला भाग पाडून दाखव . तू जर असं केलंस तर मी सॉरी म्हणेन तुला!

झालं तर मग . मिन जून बाई लागतात कामाला . चांगले कपडे , मेक अप , केबिनची आवरा आवारी , चांगलं जेवण, छोटे कपडे तिचे सगळे डाव असफल होतात. पण हळू हळू रॉबिन तिच्या जवळ यायला लागतो आणि तिचा भोळसट , प्रेमळ स्वभावाचीच त्याला भुरळ पडते . पण तेवढ्यात मिन जूनचा बॉयफ्रेंड परत येतो आणि त्याला जिंकण्यासाठी ती रॉबिनकडेच मदत मागते. तो तिला मदत करतो हि आणि तिचा बॉयफ्रेंड तिला परत मिळतो. इकडे रॉबिनची मैत्रीणही वापस येते आणि मिन जून ला फाटकारून टाकते . पुढे काय होतं , रॉबिन आणि मिन जून आपल्या प्रेमाची कबुली देतात का ह्यासाठी हा चित्रपट बघाच. इंग्लिश सबटायटल्स असलेली प्रिंट युट्युबवरआहे . त्याची लिंक कॉमेंट मध्ये देते आहे . वर म्हंटल्या प्रमाणे अगर अब भी किसीके लिये आपका दिल धडकता है तो यह मुव्ही आपको अच्छी लगेगी !

ह्याच धर्तीवर ह्या आधीही चित्रपट निघाले होते . त्यातला माझ्या मिलिंद सोमणचा “रुल्स” हा एक . त्यात तर सरळ सरळ वाशीकरणाचे नियमच दिले होते . तनुजाने मस्त दादी रंगवलीहोती . विल स्मिथचा हिच होताच . असं जरी असलं ह्या चित्रपटात मला सगळ्यात आवडलेली गोष्ट म्हणजे प्रेमाबद्दल दाखवलेला दोघांचा परस्पेक्टिव्ह! रॉबिन म्हणतो तसं खरंच प्रेमाच्या ह्या खेळात नियम असतात का? कोण पहिले हत्यार टाकतं ह्या वरून कोणाचं नाणं चालणार हे ठरतं का? आपली अगतिकता दाखवली तर आपलं प्रेम गृहीत धरलं जातं का ? अगदी प्रेम मुरलं , लग्न वगैरे झालं तरी आपण कित्येकदा पाहतो कि दोघांमधला एक गिव्हर असतो आणि एक टेकर असतो. एक पार्टनर सतत देत राहिला कि त्याचं देणं , प्रेम करणं गृहीत धरलं जातं . हे काय नेहेमीचंच असं हळूहळू वाटायला लागते . त्या देण्याची , प्रेमाची सवय होऊन जाते. मग त्या बद्दल पहिले असलेलं अप्रूप कमी होत जातं आणि प्रेम अंगवळणी पडून जातं. हेच बघा ना … जर दोन जोडपी आहेत . त्यातलं पाहिलं जोडपं . नवरा खूप जॉली . बायकोबरोबर मस्त फिरतो , बाहेर खातो मज्जा करतो . ह्याउलट दुसरं जोडपं . नवरा खडूस . नवसाने बाहेर नेणारा . त्याने सहा महिन्यात एकदा जरी बाहेर जेवायला नेलं तरी बाई धन्य! मग अश्या वेळी असं वाटतंच ना कि हातचं राखून प्रेम केलेलं बरं. जास्त करू नकोस नाहीतर डोक्यावर चढेल असं वाक्य सर्रास बोलल्या जातं . मला फार नवल वाटतं ह्याचं. हे जास्त म्हणजे नक्की काय असतं? झोकून देऊन प्रेम करणं,स्वतःहून जास्त दुसऱ्याचा विचार करणं, देव, धर्म , पैसा हे सगळं दुय्यम वाटावं असं प्रेम करणं खरंच अगतिक बनवतं का ? रंग रूप ह्या पलीकडे जाऊन आपला जोडीदार जसा आहे तसं त्याला स्वीकारणं ह्याला प्रेम न म्हणता निव्वळ मुर्खपणा म्हणणारे बरोबर आहेत का?

व्यवहार ज्ञानाचे, सामाजिक स्थैर्याचे,सो कोल्ड सौंदर्याचे , सोशिकतेचे नियम लावून ठरवलेली नाती खऱ्या अर्थाने टिकतात का? शेवटी आत्म्या पर्यंत पोहोचतं ते काय असतं? तुमच्या जोडीदाराचा बँक बॅलेन्स , घर -गाडी , सौंदर्य – फिसिकल अपिअरन्स कि त्याने तुमच्यावर केलेलं निस्सीम प्रेम? जर मनाच्या आनंदाच्या कप्प्यांमध्ये आठवणींच्या कुप्या शोधायच्या झाल्या तर अनुभूतीची कुठली कुपी सापडेल?… एका पॉश रेस्टरॉंट मध्ये खाल्लेलं चविष्ट जेवणं कि भल्या मोठ्या गाडीतून मारलेली चक्कर कि महागड्या शोरुम मधून घेतलेली साडी/ शर्ट/ दागिने कि जोडीदाराच्या मिठीत घालवलेले ते क्षण, नुसताच हातात हात धरून केलेला संवाद, बोलताना ओघळलेला अश्रू त्याने चटदिशी पुसलेला तो क्षण आणि दुसऱ्या सेकंदाला आपल्या ओठावर पसरलेलं ते हसू … ह्यातलं काय बरं सापडेल त्या कुपीत? एखाद्या जीवाला पॉश हॉटेलातलं जेवण किंवा दागिना हि सापडू शकतो. त्या गरीब बिचाऱ्या जीवला प्रेम गवसलंच नसणार कधी! पण ज्यांना गवसलं आहे त्यांना आलेल्या अनुभूती वेगळ्याच! प्रेमातही नियम लावणाऱ्या, प्रेमात हृदयाने परत मार न खावा ह्या साठी धडपडण्याऱ्या रॉबिनला भावतो तो मिन जून चा साधेपणा आणि प्रेमळ स्वभाव. प्रेमाने सगळ्या गोष्टी जिंकता येतात असं म्हणतात ते उगाच नाही. खरं प्रेम कधीच दुर्लक्षित राहत नाही. कदाचित ते त्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचायला वेळ लागेलहि पण निस्वार्थी मनाने केलेलं प्रेम हे त्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचतं हे नक्की. ती व्यक्ती कदाचित ते कबूलही करणार नाही हजारो कारणांमुळे पण ते प्रेम त्या व्यक्तीच्या आत्म्याभोवती रुंजी घालत राहील हे नक्की. प्रेम हे युनिवर्सल सोल्युशन आहे सगळ्या अडचणींसाठी! किती आणि काय काय लिहावं ह्या प्रेमावर! सो नीतिमत्ता, आर्थिक आणि व्यवहार ज्ञानाचे सगळे नियम झुगारून प्रेम करणाऱ्या पागल जीवांसाठी हा चित्रपट. ह्या सिरीजचा शेवट प्रेमाने होतो आहे ह्याहून चांगली गोष्ट असूच शकत नाही . Cheers to those who breaths love and lives on love!

18670899_10212882481879810_2756111985884690757_n

Posted in मला (बि)घडवणारे चित्रपट | Leave a comment

मला (बि)घडवणारे चित्रपट ५ – अस्तु- So be it!

मराठी भाषेतला कुठला चित्रपट निवडावा यावर खूप विचार केला. पण एक चित्रपट काही केल्या डोक्यातून जाईचना! काही चित्रपट आपल्याला एवढे भारावून टाकतात कि त्या अनुभवाबद्दल लिहिताना खूप गलबलून व्हायला होतं. लिहायला बसलं कि नुसतं मन सैरभैर होऊन जातं . जे आपण ह्या चित्रपटातून मनात टिपलं ते आपण खरंच जगतो आहोत का ह्या विचाराने अस्वस्थ व्हायला झालं.जे मी लिहिणार आहे त्यातलं थोडं का होईना मला जगता यायला पाहिजे असा विचार कित्येक महिने डोक्यात घोळत होता. मग जेंव्हा हळूहळू जगण्यात बदल केला तेंव्हा ह्या चित्रपटाबद्दल लिहायला घेतलं. इतका प्रभावी हा चित्रपट आहे . असा चित्रपट ज्याने जगण्याच्या संकल्पना अंतर्बाह्य बदलून टाकल्या. ह्या चित्रपटात कित्येक अनसेड गोष्टी आपल्याला समृद्ध करून जातात. चित्रपटाच्या नावातंच त्याचं सार आहे. चित्रपट आहे अस्तु- So be it!

२७ नॅशनल आणि इंटरनॅशनल अवॉर्ड्सनी सन्मानित सुमित्रा भावे आणि सुनील सुकथनकर दिग्दर्शित अस्तु हा चित्रपट! अल्झायमर्सने ग्रस्त संस्कृत भाषेचे विद्वान डॉक्टर चक्रपाणी शास्त्री aka अप्पा (डॉक्टर मोहन आगाशे ) त्यांची मुलगी इरा ( इरावती हर्षे ) आणि चन्नम्मा (अमृता सुभाष) ह्या तिघांच्या भोवती फिरणारी हि गोष्ट! आपल्या मुलीच्या घरी राहायला आलेले अप्पा उतारवय आणि त्यात अल्झायमर्स असल्यामुळे काहीसे विचित्र वागत असतात. त्यात त्यांच्या नातीला आणि घरातल्या इतरांना त्यांचे हे वागणे थोडे त्रासदायक वाटायला लागते. एक दिवस इरा बरोबर बाहेर गेले असताना काही कारणामुळे गाडीत एकटे बसलेले अप्पा रस्त्यावरून जाणाऱ्या एका हत्तीला पाहून चकित होतात आणि लहान मुलासारखे त्याच्या मागे निघून जातात. इरा परत येऊन बघते तर अप्पा गायब! मग त्यांची शोधाशोध, पोलीस स्टेशनच्या चकरा आणि त्यांच्या भूतकाळातल्या आठवणी ह्यामधून जाणारं इराचं कुटुंब अस्वस्थ करून सोडतं. इकडे अप्पा मात्र ज्या हत्तीमागे जातात ते पोहोचतात थेट त्याच्या मालकांपर्यंत. त्या हत्तीला पोसणारं एक गरीब कुटुंब… चन्नम्माचं! चन्नमा , तिचा नवरा आणि दोन पोरं असं हे कुटुंब. थकलेले आणि भुकेजलेले अप्पा चन्नम्माला आई अशी हाक मारतात आणि चन्नम्मा त्यांना अत्यंत सहजपणे आपल्या कुटुंबात सामावून घेते. त्यांची करुणा, सहृदयता आणि त्यांच्यातली माणुसकी आपल्याला कुठेतरी स्पर्शून जाते. पुढे काय होतं ह्यासाठी हा चित्रपट पहाच!

ह्या चित्रपटाची मला सर्वात आवडलेली गोष्ट म्हणजे हा चित्रपट जरी अल्झायमर्स बद्दल सजगता निर्माण करणारा असला तरी त्याला खूप पदर आहेत.म्हातारपणी आईवडील लहान मुलांसारखे होऊन जातात. त्यांना आपण कितपत जपतो? आपण कुठपर्यंत त्यांच्यात अडकतो आणि वयाप्रमाणे त्यांच्या शरीराचा आणि मनाचा ह्रास आपण कसा आणि कितपत हाताळू शकतो ? अश्या बऱ्याच प्रश्नांना ह्या चित्रपटाने हात घातला आहे. वडिलांना असं बघताना होणारा त्रास आणि त्यांना सांभाळताना होणारी आपली चिडचिड ह्या द्वंद्वात अडकलेल्या इराशी आपण रिलेट करू शकतो . निरभ्र आकाशासारखं मन असणारी चन्नम्मा खूप भावते. हत्तीला अंघोळ घालताना , बाळाला निजवताना गाणारी चन्नम्मा, तिचे सूर काळीजाला थंडावा देतात. आनंदी जगायला काय लागतं ह्यावर विचार करायला भाग पडतो हा चित्रपट आणि चन्नम्मा. ह्या चित्रपटात अतिशय कॅड कॅटेगरी मध्ये मोडणारा मिलिंद सोमण पुसटसा लक्षात राहतो म्हणजे हा चित्रपट आणि त्यातली पात्र , कथा किती प्रभावशाली असू शकते ह्याचा विचार करा!!!!

लिव्ह इन मोमेन्ट असं झेन फिलॉसॉफीने सांगितल्या सारखं जगणारे अप्पा कायम अस्तु अस्तु असं म्हणतं. “अस्तु” ह्या संस्कृत शब्दाचा अर्थ होतो “असो” किंवा असुदे ! इंग्लिश मध्ये सांगायचं झालं तर so be it! असं अस्तु आपल्याला खरंच म्हणता येतं का ? ह्या एका गोष्टीने मला कित्येक महिने पछाडले. आयुष्यात वादळं आली, प्रश्न निर्माण झाले कि आपण काय करतो? अगदी छोट्या छोट्या गोष्टींनी आपला मूड जातो , आपण डिस्टर्ब होतो. कुणाच्या हातून एखादी चूक झाली तर आपण उसळतो. बाईने कप फोडला, पोळ्या कडक झाल्या, घर नीट पुसलं नाही, मुलांना तोंड दुखेस्तोवर समजावून सांगूनही त्यांनी ऐकलं नाही, बॉसने सुट्टी सुट्टी दिली नाही, ऐनवेळेस कामाच्या बाईने सुट्टी मारली, ऑफिसात शनिवारीही वर्किंग ठेवलं अश्या अगणित लहान सहान बाबींनी आपण त्रासून जातो. अश्या वेळी “अस्तु” म्हणता आलं तर ? मुळात आपण कदाचित थोड्या सरावाने दुसऱ्यांना माफ करायला शिकतो देखील. पण स्वतःचं काय? असे कित्येक प्रसंग असतात जे आपल्याला आयुष्यभर हॉंट करतात. मी तेंव्हा असं वागायला पाहिजे होतं , मी असं बोलायला हवं होतं किंवा मी असं वेड्यासारखं बोलले म्हणून असं झालं , मी तसं केलं असतं तर असं झालं नसतं अँड सो ऑन. हि मानगुटीवर बसलेली भूतकाळाची भुतं खूप त्रास देतात. आपण आपल्याकडून झालेल्या आणि न झालेल्या चुकांवरून स्वतःला अगणित वेळा शिक्षा करतो. स्वतःवर अन्याय करतो . मी मुर्खासारखी वागले , मी अमुक मी ढमुक असं म्हणून स्वतःच स्वतःचा जाच करतो. सर्वप्रथम आपल्याला स्वतःला माफ करता यायला पाहिजे. देव , भक्ती , श्रद्धा ह्या गोष्टी तर आहेतच पण सर्वात महत्वाचं आहे ते आपण स्वतःवर प्रेम करणं आणि स्वतःला माफ करायला शिकणं. आणि हाच ह्या चित्रपटाचा आत्मा आहे असं मला वाटतं.

आजवर ज्या काही चुका झाल्या आहेत , भूतकाळातल्या ज्या गोष्टींनी पछाडलं आहे त्यांनां एकदा “अस्तु” म्हणून टाकूया.. स्वतःला माफ करून आयुष्य जसं येईल तसं जगायचं , ह्या आत्ताच्या क्षणात… हेच काय ते आयुष्य! बाकी जे पुढे येईल ते तेंव्हा बघू . समाधानी आणि शांत जगण्याचा फार मोठा मंत्र अप्पा आणि चन्नम्मा देऊन जातात.ह्या चित्रपटातून जर आपण हे घेऊ शकलो तर कित्येक ओझ्यांपासून आपण मुक्त होऊ शकू . “अस्तु” ह्या छोट्याश्या शब्दात दडलेली गहन फिलॉसॉफी आयुष्य बदलणारी ठरू शकते. सो आजपासून आत्तापासून स्वतःसाठी जगूया… स्वतःच्या पाठीवर स्वतःच थोपटून “अस्तु” असं म्हणून बघा तरी…आयुष्य नव्याने उमजू लागेल मग!

18447642_10212754084189948_355309403427908356_n

Posted in मला (बि)घडवणारे चित्रपट | Leave a comment